Jaguar E-Type-ın gizli qəhrəmanı: Malcolm Sayer

Təsəvvür edin ki, əlinizdə heç bir kompüter yoxdur. Külək tuneli də yoxdur. Yalnız bir hesab xətti, yeddi mərtəbəli loqarifm cədvəlləri və nəhəng bir kağız var. Və sizdən dünyanın ən gözəl avtomobillərindən birini çizməyiniz istənilir. Qulağa mümkünsüz kimi gəlir, elə deyilmı? Amma Malcolm Sayer tam da bunu etdi. Jaguar E-Type-ın o axıcı, təyyarə qanadını xatırladan silueti bir rəssamın ilham anı deyil; qələmlə edilmiş minlərlə riyazi hesablamaların məhsuludur. Bəs bu təyyarə aerodinamikası ilə böyümüş riyaziyyatçı avtomobil gözəlliyini necə formulalara çevirdi? Gəlin başlayaq, çünki bu hekayə məncə sinifdə danılmayanların ən gözəllərindəndir.
Təyyarələrdən Avtomobillərə: Sayer-in Yolu Necə Açıldı?
Malcolm Sayer 21 may 1916-cı ildə Norfolk-un Cromer qəsəbəsində anadan oldu. Atası Gilbert, Great Yarmouth Grammar School-da riyaziyyat və sənət dərsləri keçirirdi; yəni ədədlərlə və rəsm ilə iç-içə bir evdə böyüdü. Səncə bu kombinasiya əvvəldən tale kimi deyilmi? Sayer 17 yaşında British Empire təqaüdünü qazandı və Loughborough College-da Aviasiya və Avtomobil Mühəndisliyi oxumağa başladı. 1938-ci ildə birinci dərəcəli fəxri diplomla məzun oldu.
Sonra müharibə gəldi. Sayer, Bristol Aeroplane Company-də işləməyə başladı və Beaufighter ilə Blenheim kimi döyüş təyyarələrinin dizayn səmərəliliyi üzərində işlədi. Yəni bu adam, avtomobil çəkməzdən əvvəl havada süzülən metalın havaya necə "danışdığını" öyrənmişdi. 1948-ci ildə isə maraqlı bir dayanacaq: Bağdat Universitetində mühəndislik fakültəsi qurmaq üçün İraqa getdi. Fakültə kağız üstündə qalınca dövlət avtomobil parkının texniki xidmətini öz üzərinə götürdü və 1950-ci illərin sonlarında İngiltərəyə qayıtdı.
Əsl dönüş anı 1951-ci ilin əvvəlində gəldi. Jaguar-ın texniki direktoru William Heynes, Sayer-in aviasiya kökənli riyazi aerodinamika anlayışını gördü və onu mühəndislik çertyoj ofisinə götürdü. Məncə avtomobil tarixinin ən dəqiq işə qəbullarından biri idi bu.
Önə Çıxanlar
- Malcolm Sayer, külək tuneli əvəzinə hesab xətti və loqarifm cədvəlləri ilə aerodinamik formaları hesabladı.
- C-Type Le Mans-ı 1951 və 1953-də, D-Type isə 1955, 1956 və 1957-də qazandı.
- D-Type, Mulsanne Düzündə saatda 192.4 mph (təxminən 310 km/s) sürətə çatdı.
- E-Type, mart 1961-də Cenevrədə təqdim edildi və New York MoMA-nın daimi kolleksiyasına daxil oldu.
- Series 1 3.8 mühərrik, 265 a.g. güc və 354 Nm moment istehsal edirdi.
Külək Tuneli Yoxdursa Nə Edərsən? Sayer-in Metodu

İndi dayan və bir düşün: bu günərdə bir avtomobilin aerodinamikasını təkmilləşdirmək üçün milyonlarla dollarlıq külək tunelləri və superkompüterlər istifadə olunur. Sayer-in dövründə isə külək tunelləri həm nadir, həm də bahalı idi; Jaguar-da belə bir qurğu da yox idi. Sayer nə etdi? Hesaba sarıldı.
Hesab xətti və yeddi mərtəbəli loqarifm cədvəlləri ilə, öz inkişaf etdirdiyi formullarla üç ölçülü əyriləri rəqəmli nöqtələr, yəni datum nöqtələri üzərindən təyin edirdi. Bu gün bu işi CAD proqramları saniyələr içində görür; Sayer ise aynı nəticəni masasında qələmlə çıxarırdı. Bağdat illərində bir Alman professorundan öyrəndiyi söylənən bu sistem, əl ilə hazırlanmış kompüter idi.
Yun Dəstələri ilə Hava Axını Testi
Bəs hesablar real dünyada doğrulanırdımı? Burada Sayerın ən sevimli metodu işə düşür: prototipin gövdəsində strateji nöqtələrə yun dəstələri yapışdırır, avtomobili yollarda sürərək sapların necə uçduğunu izləyirdi. Yunlar sakit idisə hava axını düzgün, çılğın rəqs edirdisə orada turbulensiya var demək idi. Baş test mühəndisi Norman Dewis illər sonra danışırdı ki, Sayerın divar boyunca uzanan kağızı rəngli əyrilər və rəqəmlərlə dolu idi, onun isə o çizgilərdə heç bir avtomobil belə görmək mümkün deyildi. Çünki Sayerın kağızında avtomobil deyil, avtomobilin riyazi ruhu vardı.
Mükəmməliyyətçiliyi də əfsanəvi ölçülərdə idi. Biri motor kapotuna Jaguar emblemi üçün 1.5 mm dərinliyində girinti yaratdığında, Sayer bu girintinin hesabların saflığını pozduğunu düşünərək onu qaldırdırdı. Bəli, 1.5 millimetr. Bu insana hörmət etməmək əldədirmi?
C-Type və D-Type: Le Mans-ı Hesabla Qazanmaq

Sayerın Jaguar-dakı ilk böyük işi C-Type oldu (XK120-C). 1951-də istehsala daxil olan bu idman yarış avtomobilində ümumi düzülüş, gövdə və şassi onun məsuliyyətində idi. Nəticə? C-Type ilk cəhdində Le Mans-ı qazandı; 1953-də Duncan Hamilton və Tony Rolt-un sükanında ardıcıl ikinci qələbə gəldi. Üstəlik 1953 qələbəsi, Le Mans tarixində ilk dəfə orta 100 mph-dən yuxarı sürətlə qazanıldığı anlamına gəlirdi.
Əsl aerodinamik şah əsəri isə D-Type idi. 1954-də ortaya çıxan bu avtomobil, təyyarə gövdəsi kimi həm yüngül, həm güclü qurulmuşdu. İnkişaf prosesində əvvəlcə Loughborough-da 1/8 miqyaslı külək tuneli modelləri test edildi, sonra Farnborough-da tam miqyaslı testlər aparıldı. Sürücü oturacağının arxasındakı o məşhur stabilizator üzgəci, yüksək sürətdəki sabitliyi təmin edirdi; təyyarə dünyasından avtomobilə köçürülmüş həqiqi bir həll idi bu. D-Type, Le Mans-ı 1955, 1956 və 1957-də ardıcıl qazandı; 1957-də ilk altı sıranın beşini D-Type-lar aldı. Mulsanne Düzündə əldə edilən 192.4 mph, yəni təxminən 310 km/h sürət, hesabların nə qədər doğru olduğunun ən aydın sübutu idi.
Bu arada E-Type-ın toxumları da əkilirdi: E1A və E2A prototipləri, D-Type ilə E-Type arasındakı körpünü qurdu. E1A alüminium gövdəli idi, 1957 Mayında yollara çıxdı.
E-Type: Riyaziyyatdan Doğan İkon
Və 1961 Martında Cenevrədə pərdə açıldı: E-Type. Enzo Ferrari-nin onu heç vaxt hazırlanmış ən gözəl avtomobil kimi tərifləməsi, bu avtomobilin dizayn dünyasındakı yerini bir cümlədə ümumiləşdirir əslində. Amma işin bizim maraqlandıran hissəsi bu: E-Type-ın ümumi forması, o uzun kapot, arxa təkərlərin üstündəki qabarıqlıq və axıcı duruşu Sayerın riyazi əyrilərindən doğdu. Cyril Crouch bu formanı istehsal edilə bilən polad monokoka çevirdi, Bob Blake Sac işçiliyində kritik rol oynadı və qapalı coupé versiyasını başlatdı; Sir William Lyons ise detallaşdırmanı və istehsal uyğunluğunu yoxladı.
Sayer'ın özünü necə təyin etməsi də hər şeyi izah edir: aerodinamikçi. "Stilist" sözündən nifrət edirdi; öz sözləri ilə o, aerodinamikçi idi, saç ustası deyil. Buna görə E-Type'ın gözəlliyi estetika uğrunda estetika deyildi; Jaguar'ın sonrakı dizayn şefi Ian Callum'un da vurğuladığı kimi, avtomobilin forması tamamilə saf həndəsi xətlərlə, estetik düşüncədən asılı olmayaraq formalaşdırılmışdı. Gözəllik funksiyanın yan məhsulu idi. E-Type bu gün Nyorkun MoMA muzeyinin daimi sərgisində yer alır; bir avtomobilin dizayn muzeyinə yox, sənət muzeyinə düşməsi nə deməkdir, bir düşünün.
| Xüsusiyyət | E-Type Series 1 3.8 (1961) | E-Type 4.2 (1964-cü ilin oktyabrından etibarən) |
|---|---|---|
| Motor | 3.8 litr altısilindrli sıra motor | 4.2 litr altısilindrli sıra motor |
| Güc | 265 a.g. (5500 d/d-də) | 265 a.g. (198 kVt) |
| Moment | 354 Nm (4000 d/d-də) | 283 lbs/ft (%18 artım) |
| Maksimal sürət | 150 mil/saat (241 km/saat) ətrafında | 150 mil/saat (241 km/saat) |
| Sürətlənmə | 0-60 mil/saat 7.0 saniyə | 0-100 km/saat üçün istehsalçı məlumatı açıqlanmadı |
| Süzülmə əmsalı (Cx) | İstehsalçı tərəfindən açıqlanmadı | İstehsalçı tərəfindən açıqlanmadı |
Sayer'dan Sonra: XJ13, XJS və Tanınmayan Dahi
Sayer'ın hekayəsi əlbəttə ki, E-Type ilə bitmir. 1965-ci ildə Le Mans üçün hazırladığı orta mühərrikli XJ13 prototipi maliyyə və qayda dəyişiklikləri üzündən yarışlara heç vaxt çıxa bilmədi; 1971-ci ildə V12 E-Type'ın təqdimatı üçün pistə çıxarılanda ağır qəza yaşadı və bərpa zamanı bəzi klassik xətlərini itirdi. 1975-ci ildə istehsala girən və 21 il davam edən XJS isə Sayer dövrünün son böyük layihəsi idi; E-Type qədər ikonik olmasa da, grand tourer kimi rəğbət qazandı.
Sayer'in özü isə 1970-ci il aprelin 22-də, 53-54 yaşlarında infarktdan həyatla vidalaşdı. İrinbədən, zarafatcıl insan idi; karikatura çəkən, suya boyama ilə məşğul olan, piano və gitara çalan biri idi. Amma səhnəyə çıxmağı sevməyən, şan və şöhrəti şirkətə buraxan arxa otaq adamı idi. Ulduz dizayner dövrü hələ başlamamışdı; şöhrəti Jaguar yığdı. Qızı Kate atasının Jaguar'ın verdiyindən çoxunu haqq etdiyini düşünürdü. Məncə haqlı idi.
Sayer'ın Mirası Bu Gün Jaguar'da Harada Yaşayır?
Bəs bu miras müasir dövrə necə çatıb? Cavabını əslində hər yeni Jaguar'a baxanda görürük. E-Type'ın uzun kapot, arxa təkərlərin üstündəki qabarıqlıq və duruş kimi dizayn elementləri Geoff Lawson'un XK8 coupé'sindən Ian Callum'un dövrünə qədər markanın seriyalarında yaşamağa davam etdi. Callum Sayer'ın E-Type'ı tamamilə saf həndəsi xətlərlə formalaşdırdığını, estetika uğrunda estetikanı hədəfləmədiyini vurğulayaraq bu fəlsəfənin davam etdirildiyini göstərdi.
Jaguar'ın rəsmi C-Type və D-Type Continuation proqramları da birbaşa Sayer'in aviasiya mənşəli aerodinamik gövdəsinə və onun Heynes ilə inkişaf etdirdiyi aerodinamikaya istinad edir. Deməli, marka tarixinə sahib çıxarkən ən çox öyündüyü şeylərdən biri hələ də Sayerin hesablamalarıdır.
Onda qısa cavabı dəqiqləşdirək: E-Type-ın dəyərsiz gözəlliyini yaradan şey, bir stilistın əli dəyməz toxunuşu deyil, elm ilə sənati bənzərsiz şəkildə birləşdirən riyazi aerodinamik intizam idi. Sayer düsturlarla formalar yaratdı və o formalar altmış ildən çox sonra hələ də gözlərimizin önündən getmir. Gələcək dəfə E-Type-ın şəklinə baxarkən bunu xatırlayın: kapotda rəqs edən hər əyri bir vaxtlar loqarifm cədvəlində yaşayıb. Bəncə bir avtomobilin həqqi ən çox bu ola bilər, elə deyilmi?
Mənbələr
- Malcolm Sayer
- Jaguar: Malcolm Sayer - əyrilərin arxasındakı adam
- Malcolm Sayer - Leamington History Group
- Jaguar E-Type texniki təsviri və spesifikasiyaları 1961 (rəsmi Jaguar sənədi)
- Jaguar E-Type
- Jaguar E-Type - Texniki spesifikasiyalar - Carphile
- E-Type-dan yeni XJ-yə: Dizayn bütövlüyünün əlli ili - Jaguar Land Rover Media
- Yeni Jaguar C-Type Continuation - Jaguar
- Loughborough məzunu və E-type Jaguarın dizayneri təltif edildi
- The Great Curve (Sayer/Costin profili)