Tommi Mäkinen: Traktordan Dörd WRC Çempionluğuna

Təsəvvür edin ki, əlinizə 1990-cı illərin sonu WRC arxivindən kuboklar siyahısı keçdi. Baxırsınız: 1996, 1997, 1998, 1999. Dörd il, dörd fərqli mövsüm, minlərlə kilometr çınqıl, qar və asfalt. Və dördünün də yanında eyni ad yazılıb: Tommi Mäkinen. Loebdən əvvəl bunu bacaran yeganə ad. Üstəlik bu işi tək bir marka ilə, Mitsubishi Lancer Evolution ilə gördü. Bəs səssiz bir Finli fermer necə oldu ki, rallinin ən gurultulu dövründə dörd il üst-üstə kimsənin tacına toxuna bilmədiyi çempion oldu? Hazırsansa, hekayət xeyli əyləncəlidir.
Finlandiya Məktəbindən Çıxış: Traktordan Viraja
Tommi Antero Mäkinen 26 iyun 1964-cü ildə Jyväskylä yaxınlığındakı Puuppola'da anadan olub. Yəni tam da Finlandiyanın ralli qəlbində. Amma işin ən çox sevdiyim hissəsi budur: Mäkinen 18 yaşında Finlandiya şum çempionu oldu. Bəli, səhv oxumadın; traktorla torpaq şum yarışması. WRC karyerası başlamazdan əvvəl düz yolda hamar və dəqiq olmağı, səthi oxumağı öyrənmişdi. Ralli yolunda mükəmməl viraj xətti tapmaq ilə tarlada kəsilsiz sıra açmaq arasında məncə göründüyündən daha çox ortaq nöqtə var.
WRC-də ilk dəfə 1987-ci ildə, 1000 Lakes Ralli ilə çıxdı. Amma budur sürpriz: 1987-1995 arası dövrdə Mäkinen heç də parlayan ulduz deyildi. Yalnız bir qələbəsi var idi, 1994 1000 Lakes'i Ford Escort RS Cosworth ilə qazanmışdı. Dövrün sevimlisi deyil, kənarında gözləyən biri idi; gec inkişaf edən istedad deyəndə ağla gələn ilk adlardan biri. 1988-ci ildə Lancia Delta HF 4WD ilə Group N Finlandiya çempionluğunu da cibinə qoymuşdu, amma böyük masa hələ uzaq idi.
1995: Qapını Açan Kreslo
1995-ci ildə hər şey dəyişdi. Kenneth Eriksson'un yanında ilk tam ştatlı istehsalçı kreslosunu aldı və Group A Mitsubishi Lancer Evolution ilə mövsümü 5. bitirdi. Rəqəm kimi dursa da, əsl vacib şey inam idi: Mitsubishi artık bu Finliyə investisiya qoyurdu. Növbəti il bu investisiyanın nə qədər ağıllı olduğunu bütün dünya görəcəkdi.
Seçilmişlər
- 1996-1999: Üst-üstə dörd WRC pilotlar çempionluğu, hamısı Ralliart Mitsubishi Lancer Evolution ilə.
- Karyerası: 139 ralli, 24 qələbə, 45 podyum, 361 mərhələ qələbəsi.
- 1996-cı ildə 5 qələbə ilə, iki tur qalmış çempionluq qətiyyətləşdi.
- Dörd çempionluğunu yalnız tək bir istehsalçı ilə (Mitsubishi) qazandı.
- Monte Carlo'nu 4 dəfə (1999-2002) qazandı.
1996: Sürpriz Çempionluğun Anatomiyası

1996 mövsümünə heç kim Mäkinen'i favorit göstərmirdi. Mövsüm daha İsveç Ralli ilə açılarkən, qarla örtülü xüsusi mərhələlərdə ən sürətli olan Finli idi. İlk qələbəsi oradan gəldi. Sonra işlər sürətləndi: ilk Safari Ralli zəfəri, ki burada tətbiq etdiyi taktika tam hücum, sprint rallisi kimi sürmək idi. Safari kimi davamlılıq yarışında belə sürət təzyiqi qurmaq; cəsarətin də ötəsində, özünə inamın göstəricisi. Ardından Acropolis'də 2.lik, Argentina və 1000 Lakes'də üst-üstə qələbələr. Ralli Avstraliyada üçüncü sezonundakı qələbə ilə titul, iki tur qalmış müəyyənləşdi: 9 rallilik mövsümdə 5 qələbə, 123 xal və ilk dünya çempionluğu.
Tarixə keçən daha bir detal: Mitsubishinin WRC-yə ilk iştirakı olan 1967 Southern Cross Rallidən tam 30 il sonra ilk pilotlar çempionluğu gəldi. Komandanın 1996-cı ildə seriyaya ilk dəfə tam heyətlə qatılması da təsadüf deyil; plan bu idi. Həmin il Mitsubishi istehsalçılar çempionluğunu da ardıcıl ikinci dəfə qazandı. Mäkinenin arxasındaki ikinci ad isə illər davam edəcək rəqabətin elanı kimi idi: Subaruda olan Şotlandiyalı Colin McRae.
Evo Əfsanəsi: Lancer Evolution ilə Dört Tac
İndi isə hekayənin nəsillərə mal olmuş hissəsinə gələk. Mäkinenin dörd çempionluğu, Lancer Evolutionın Evo III-dən Evo VI-ya uzanan təkamülü ilə bir-birinə tam uyğun gəldi. 1997-də 4, 1998-də 5, 1999-da 4 qələbə qazandı; hər il fərqli bir Evo nəsli, hər il eyni nəticə. Avtomobil inkişaf etdikcə Mäkinen də inkişaf etdi; ikisi bir-birini qidalandırdı. 1998-də Mitsubishi, Mäkinen və Richard Burns heyəti ilə tarixindəki yeganə istehsalçılar çempionluğunu qazandı. Yəni komandanın zirvəsi də tam olaraq bu dörd ilə təsadüf edir.
Bu dövrün ən çox müzakirə olunan anlarından biri 1998 Sanremo: Mäkinen, Evo 5-ə ilk asfalt ralli qələbəsini qazandırdı. Çəkildə kralı hesab edilən bir pilotun asfaltda da kral ola bildiyinin sübutu. Yol tərəfində isə bu uğurların izləri bu gün hələ də görünür: Mitsubishi, 1999 çempionluğunun xatirəsinə Evo Vİ-nin Tommi Mäkinen Edition versiyasını istehsal etdi; fərqli ön bamperi və bəzi nüsxələrdəki qırmızı-ağ rəngi ilə kolleksiyaçıların arxasında qaçdığı bir əfsanəyə çevrildi. Əfsanənin ironik detalı: Mäkinenin öz qarajında bir TME yoxdur.
Sürüş Tərzi və Mannisenmäki ilə Dueti
Mäkineni izləyənlərin ortaq cümləsi bu istiqamətdədir: qorxmaz sürüş və bənzərsiz ardıcıllıq. Dirijanda aqressiv və cəsur, tribunada isə sakit və təvazökâr. Bu ziddiyyət onun imzası oldu. Finlandiya ralli məktəbinin klassik xüsusiyyətləri; sürüşlə keçilən döngələr, səthi əvvəlcədən oxuma refleksi, soyuqqanlılıq onda ən saf halında idi. Amma 1999 Yeni Zelandiyadakı qəzadan sonra moralinin pozulduğu, qazanma arzusunu sorğu-sual etdiyi bir dövr də yaşandı. Çempion da insandır; dördüncü tacı gələrkən belə daxili hesablaşmalar var idi.
Pilotun yanındaki adı unutmaq rallidə mümkün deyil. Mäkinenin co-driver kürsüsündə Seppo Harjanne, Kaj Lindström və uzun illər boyu Risto Mannisenmäki oturdu. Harjanne, 1985 çempionu Timo Salonenə xidmət etdikdən sonra Mäkinenlə davam etmişdi; yəni kürsüdə həqiqi bir usta var idi. Mannisenmäki ilə duet, dörd çempionluğun dayaq sütunu oldu. Təəssüf ki, 2001 Korsikadakı qəzada Mannisenmäkinin beli sındı və bu, yüksək səviyyəli karyerasının faktiki sonu oldu; Mäkinen qalan yarışlara ehtiyat naviqatorlarla, Avstraliyada Timo Hantunenlə çıxdı.
Zirvədən Sonra: Dönüş Nöqtələri və Vidalaşma
Dört tacın ardından hekayə təbii ki, davam etdi. 2000-ci ili Monte Karlo qələbəsi ilə açdı, amma mövsümü 5. bitirərək unvanı Marcus Grönholmə uduzdu. Həmin il Race of Champions-ı qazandı. Monte Karlo demək olar ki, onun ikinci evi idi: 1999, 2000, 2001 və 2002-də, üst-üstə dörd dəfə qazandı. 2001-də Safari-ni Evo 6.5 WRC ilə qazandı və Mitsubishi-nin ilk World Rally Car-ı San Remoda təqdim olundu; mövsümü 3. bitirdi. 2002-də Richard Burnsün yerinə Subaru-ya keçdi və son qələbəsini yenə Monte Carloda qazandı; yol qalibi Sébastien Loeb texniki pozuntuya görə cəzalandırılınca zəfər Mäkinen-in oldu. Rəqiblərin nəsil dəyişdirdiyi illər idi. 2003-ün sonunda təqaüdə çıxdı və son rallisində, Rally GB-də podyuma çıxaraq (3.) pərdəni bağladı.
Pist arxası: Komanda Rəisi Mäkinen
Təqaüd yeni bir başlanğıc idi. 2004-də Tommi Mäkinen Racing-i qurdu, Finlandiyada yarış məktəbi açdı, 1998-də onun adını daşıyan bir ralli video oyunu belə çıxmışdı. Əsas böyük zərbə 2016-da gəldi: Toyota Gazoo Racing-in komanda rəisi oldu və 2018-də Toyota-ya 1999-dan bəri ilk istehsalçılar çempionluğunu qazandırdı. Beləcə, ralli tarixində həm pilot, həm komanda rəisi kimi çempionluq qazanan ilk şəxs oldu. 2020-nin sonunda rəislikdən ayrılıb Toyota-nın motorsport məsləhətçisi oldu; kürsüsünü Jari-Matti Latvala-ya devirdi. Və bəli, 2026-da belə adı tədbir elanlarında çəkilir; Finlandiyada GR Yaris sürüşü daxil olan bir təcrübə üçün 2027 Fevral tarixi danışılır. Əfsanələr səhnədən enmir, yalnız rol dəyişir.
Dörd Çempionluğun Formulu Nə İdi?
Qısaca cavab vermək lazımdırsa: Mäkinen dörd çempionluğu, Mitsubishi Lancer Evolution-ın Evo III-dən Evo VI-yadək inkişaf edən gücü, Risto Mannisenmäki ilə qurduğu möhkəm duet və aqressiv, lakin ardıcıl sürüş üslubunun birləşməsi ilə qazandı. Yəni tək bir sehrli formula deyil, bir maşının, bir co-driver-in və bir xarakterin eyni illərə təsadüf etməsi idi bu.
Rəqəmlər də hekayəni təsdiqləyir: karyerasında 139 ralli, 24 qələbə, 45 podyum və 361 mərhələ qələbəsi var; 24 qələbə ilə bütün zamanların ən çox qazanan pilotları arasında ilk altıda. Çempionluq sayında 4 çempionluqla Juha Kankkunen ilə birlikdə üçüncü sıradadır; onların önündə yalnız 9 çempionluğun sahibi olan Sébastien Loeb və Sébastien Ogier var. Və bir dəfə daha vurğulayaq: dörd tacın hamısı tək bir istehsalçı ilə. Bu gün bir Evo keçəndə dilində qırmızı-ağ xətlər varsa, o maşın bir çempionun imzasını daşıyır deməkdir.
McRae-nin enişli-yoxuşlu cəsarəti, Loeb-un robotik ardıcılılığı çox danışılır; Mäkinen-in şübhəsiz ki, ikisinin ortası idi. Pis deyildi, elə deyilmi? Bir şampionun dünyanın ən sürətli seri yol şəbəkəsindən dörd il boyunca əl çəkilməyən zirvəyə çıxması, ralli tarixinin ən gözəl cəhətlərindən biridir. Gələn pilot tanıtımında görüşmək üzrə; direksiyan səndə olsaydı kimi danışardın?