Offenhauser Mühərriki: 27 Indy 500 Qələbəsinin Hekayəsi

Tutaq ki, bir mühərrik düşünün: dört silindrili, sadə görünüşlü və təxminən yarım əsr boyu Indianapolis 500-ü öz bağçası kimi idarə edən bir canavar. Bugünün mühərrik müharibələrində bir mühərrikin iki mövsüm qızıl qalxanı alması belə xəbər olur, elə deyilmi? Bəs ya 27 dəfə Indy 500 qazanan bir mühərrikdən danışsaq? Bəli, düz oxudunuz: Offenhauser 1935-ci ildən 1976-ya qədər Indy 500-ü tam 27 dəfə qazandı və bu, hələ də qırıla bilməyən bir rekorddur. Necə oldu ki, tək bir mühərrik dizaynı, üstəlik yalnız dörd silindrlə, onlarca il boyunca dünyanın ən böyük yarışına hökmranlıq etdi? Hazırsınızsa, qaraja enib kapotunu açırıq.
Harry Miller'in İrsi: Offy Doğulmazdan Əvvəl
Offenhauser hekayəsi əslində Offenhauser adlı bir adamla başlamır. Hekayənin qəhrəmanı, Amerikan yarışçılığının bəlkə də ən yaradıcı mühəndisi olan Harry Arminius Millerdir. Miller dizaynlı avtomobillər 1922-ci ildəki ilk Indy 500 qələbəsi ilə birlikdə on ildə beş dəfə yarışı qazandı; 1922-1938 arasında Miller mühərrikli avtomobillər ümumilikdə 12 Indy 500 qələbəsi topladı. Yəni Offy'nin DNA-sı hələ 1920-ci illərin əvvəllərində yazılmışdı.
Miller'in texniki dahiyanəliyinin ölçüsünü göstərən bir nümunə: 1926-cı ildə dizayn edilən Miller 91 mühərriki, yalnız 91 kub düymdən (təxminən 1,5 litr) 8.000 dövrdə 250 AT gücü istehsal edirdi. Düz səkkiz silindrli, ikili üst eksantrikli, turboləğvetməli bu mühərrik o dövr üçün adətən elmi fantastika idi. Təsiri yalnız Amerikayla məhdudlaşmadı: 1928-ci ildə Avropaya aparılmış iki Miller 91 avtomobilini araşdıran Ettore Bugatti, ikisini də satın aldı və növbəti Bugatti mühərriki Miller dizaynına təsirli şəkildə bənzədi. Yəni Offy'nin ulu babaları, Avropanın əfsanəvi mühərrik istehsalçısını belə təsir etmişdi.
1930-cu ildə isə 151 kub düymlik (2,47 L) dörd silindrli Miller mühərrikli bir avtomobil 233,186 km/saat (144,895 mil/saat) sürətlə yeni bir beynəlxalq quru sürət rekoru qırdı. Amma bu qızıl dövrün bir qiyməti vardı: Böyük Depressiya hər kəsə vurduğu kimi Miller'a da vurdu və 1933-cü ildə şirkət müflis oldu. Bəs bu müflislik mi idi, yoxsa Offy əfsanəsinin real doğulma anı mı?
Fred Offenhauser və Leo Goossen: Müflislikdən Doğan Əfsanə

Əsla, hekayənin ən gözəl hissəsi. Miller müflis olduqda, emalatxana rəisi Fred Offenhauser və dizayner Leo Goossen boş durmadılar: Miller'in dizaynlarını və avadanlıqlarını müflislik auksionundan satın alıb inkişaf etdirməyə davam etdilər. Offenhauser şirkəti 1933-cü ildə quruldu və mühərrik 1935-ci ildə ilk Indy 500 qələbəsini qazandı. Ardınca 1937 və 1941 qələbələri gəldi.
Önə Çıxanlar
- Offenhauser mühərrikləri 1935-1976 arasında 27 dəfə Indianapolis 500-ü qazandı - bu bir rekorddur.
- 1947-1964 arasındakı hər Indy 500 qalibi Offy mühərrikli idi.
- Atmosferik 4,1 litrlik versiya, 15:1 sıxma nisbəti ilə 6.600 dövrdə 420 AT gücü istehsal etdi.
- Turboşarjlı 1968 versiyası 9.500 dövrdə 750 AT; yüksək boost dəyərlərində 1.000 AT üstü güc verə bilirdi.
- Son Offy qələbəsi 1976-cı ildə Indy 500-də, son yarışı 1982-də Pocono'da gəldi.
Müharibə illəri hekayəti bir müddət dayandırdı: Offenhauser emalatxanası 1940-cı ildən etibarən Lockheed üçün iş görürdü; son savaş öncəsi mühərrik 17 iyul 1941-də göndərildi və Pearl Harbor'dan sonra istehsal tamamilə hidravlik sistemlərə yönəldi. Müharibə bitəndə isə Amerikan yarışçılığı Offy'ye həddindən artıq hazır idi.
Niyə Bu Qədər Yaxşı İdi? Texniki Sirrlər
Yaxşı, ən çox verilən suala gəldik: Dört silindrli bir mühərrik necə olur da onlarla il boyu hamını geridə qoyur? Cavabın mərkəzində monoblok dizayn var. Silindirlər və silindr başlığı bir parça tökülürdü; yəni klassik mühərriklərdə ancaq problem yaratdığı üçün mühəndisləri gecələr yatızdan salmayan təmməl (head gasket) adlı bir şey Offy'də yox idi. Silindr stud əziyyəti də yox idi. Nəticə? Mühərrik xeyli daha yüksək silindr təzyiqlərinə dözə bilirdi.
Gündəlik həyatdan bir misal çəkək: Normal bir mühərrik iki ayrı Lego bloğunu birləşdirib araya təmməl qoyub ümid etmək kimidir. Offy isə bir parça halında tökülmüş, ortada heç bir boşalma nöqtəsi olmayan bir quruluş. Yüksək təzyiq mi? Problem deyil. Uzun məsafə mi? Çəkib aparır.
Baxımı Asan, Gücü Servisə Hazır
Səadət də işin sirri idi. Karter ayrı bir parça idi; rulmanlar krank ətrafına vintlənir və isidilmiş karterə oturdulurdu. Kam valları bloğun üstünə quraşdırılırdı və kamlar krandan dişli ilə hərəkətə gətirilirdi. Ən gözəl tərəfi: kam profilini dəyişmək çox asan idi. Yəni mühərriki pistin xüsusiyyətinə görə tənzimləmək, usta üçün əlavə güc stressinə girmədən edilə bilən bir iş idi. Bundan əlavə mühərrik, daim yüksək dönərdə və sabit sürətlə fırlanmamaq üçün deyil, tam olaraq bunun üçün dizayn edilmişdi: ovallar üçün. Yol pistlərində isə işlər qarışırdı - amma oraya da gələcəyik.
Rəqəmlərlə Offenhauser
| Versiya | Həcm | Güc | Qeyd |
|---|---|---|---|
| Atmosferik Offy (255/252 cu in) | 4.128 cc | 420 AT @ 6.600 rpm | 15:1 sıxılma nisbəti |
| Offy 270 (atmosferik) | 4,4 L | 1.000 AT'ya yaxınlaşan | Ən böyük həcmli versiya |
| Turbo Offy 168 (1968) | 2,75 L | 750 AT @ 9.500 rpm | Təxminən 3,05 bar boost ilə 1.000 bhp üzəri mümkün idi |
| Son turbo Offy (159 cu in) | 2,65 L | 770 bhp @ 9.000 rpm | 1,70 bar boost həddi ilə |
Atmosferik 4,1 litrlik Offy litr başına 81 kW istehsal edirdi; bəzi variantlar isə kub düym başına 3 AT'ya, yəni litr başına təxminən 137 kW'ya çatırdı. Bu güc sıxlığı, 1930-cu illərin çizimindən çıxmış bir dört silindrli üçün ağıla gəlməyən bir səviyyədir. Tork və qiymət məlumatları isə dövr qeydlərində yer almadığı üçün burada paylaşmırıq; uydurmarıq.
Əzici İllər: 1947-1964 Arası Kəsilməz Qələbə
İndi gəlin işin statistika tərəfinə, çünki bu rəqəmlər həqiqətən də atəş açıcı. 1947-dən 1964-ə qədər keçən 18 il boyu Indy 500'ü qazanan hər avtomobil Offenhauser mühərrikli idi - əksər illərdə podestün üç pilləsini də Offy mühərrikli avtomobillər süpürdü. 1950-1960 arası Offy-li avtomobillər yarışları qazanıb podyumları üstünlük altına alsalar da, 11 ilin 10-da pole position-ı da qazandılar. Bu dövrdə Indy 500 Dünya Çempionatının (bugünkü F1-in təqviminin) daxilində idi; yəni Offy, özündən xəbərsiz Dünya Çempionatı yarışlarını da istədiyi kimi idarə edirdi. 1952-də Fred Agabashian-ın Offy-li avtomobillə pole position qazanması da bu dövrün xatirələrindəndir.
Bu dominantlığın arxasında yalnız motor gücü deyil, bazar reallığı da var idi: Offy bazada tapılan demək olar ki, yeganə seriya istehsalı yarış motoru idi. Seriya istehsalı yol avtomobillərindən sökülmüş motorlar həcm üstünlüyü olmadan bu xüsusi yaradıcı ilə rəqabət aparmağa çalışırdı. Maraqlı bir qeyd: Rodger Ward 1959-da Lime Rock-da keçirilən Formula Libre yarışında Offy-li bir midget ilə ekzotik idman avtomobillərini məğlub etməyə nail oldu. Amma həmin il Sebring-dəki ABŞ Qran-prisində avtomobil tamamilə rəqabətdən kənar idi. Offy ovalların kralı idi; yol hazırlıqlı trassaları onun səhnəsi deyildi.
Mülkiyyət Zənciri: Meyer və Drake Dövrü
1946-da Fred Offenhauser təqaüdə çıxdı və payını üç dəfə Indy 500 qazanmış əfsanəvi sürücü Louis Meyer ilə Dale Drake-ə satdı. Şirkət rəsmən Meyer-Drake adınıalsa da, hamı motoru tanıdığı adla, Offenhauser kimi çağırırdı. Meyer-Drake dövrü motorun həm Indy 500-dəki, həm də midget yarışlarındaki qızıl dövrü idi. 1965-də Drake ailəsi Meyer-in payını satın aldı və motoru inkişaf etdirməyə davam etdi. 1975-də isə nəslin son halqası olan DGS (Drake-Goossen-Sparks) motoru təqdim edildi.
Foyt, Andretti və Offy Dövrünün Mədəniyyəti
Bir motorun hekayəsini onu sükanı tutan insanların hekayəsindən ayrı düşünmək olmaz. A.J. Foyt Indy 500-ü 1961, 1964, 1967 və 1977-də dörd dəfə qazanaraq bunu bacaran ilk sürücü oldu; 1977 qələbəsini daşıdığı adla anılan Foyt markalı motorla qazandı. Karyerasında 67 Championship Car qələbəsi topladı ki, bu, Mario Andretti-ninkindən 15 çoxdur. Dört silindrli motorların Indy 500-dəki ümumi qələbəsi 37-dir və son dörd silindrli qələbə 1976-da Johnny Rutherford ilə gəldi.
Mario Andretti isə 1969 Indy 500-ü qazandı və həmin avtomobili bu gün Smithsonian Milli Aviasiya və Kosmos Muzeyi nümayiş etdirir. Lakin Andretti-nin 1969-1971 Indy qələbələri Ford mühərrikli avtomobillərlə gəldi; Offy ilə yox. Bu da dövr dəyişikliyinin ən aydın işarəsi idi. Bir qeyd də düşürük: məşhur usta Smokey Yunick-in Offy-nin tərs mühəndisliklə inkişaf etdirilmiş versiyası üzərində işlədiyi də danılır.
Ford, Turbo və Orta Mühərrikli İnqilabı: Son Necə Gəldi?
Hər əfsanənin bir sonu var və Offy-ninki heç də motorun köhnəlməsi ilə gəlmədi. 1963-də Ford iki vallı üst egzantrikli dört klapanlı motorları ilə meydana çıxdı və üstünlük ilk dəfə qırıldı. Ford 1965-1967 və 1969-1971-də Indy 500-ü qazandı. Həmin illər, yarış avtomobili konsepsiyasının tamamilə dəyişdiyi, motorun arxa oxdan əvvələ köçürüldüyü orta mühərrikli dönüşünün dövrü idi. Offy bu dönüşümdə istifadə olunmağa davam etdi, amma dünya artıq tamamilə başqa bir yerə çevrilirdi.
Offy buna turboxlə cavab verdi və bu, kifayət qədər təsirli bir cavab idi: 1968-ci ildə Bobby Unser 2,75 litrlik turbolu Offy ilə Indy 500-ü qazandı; motor 9.500-də 750 AT güc verir, təxminən 3,05 bar turbox təzyiqi ilə 1.000 at gücünü zorlanmadan aşirdi. 2,6 litrlik (159 cu in) turbolu Offy, 1972-1976 arasında ardıcıl beş il Indy 500 qələbəsi qazandı. Son versiya 2,65 litr idi; 1,70 bar turbox həddinə sıxılmış halda 9.000-də 770 bhp güc verirdi. Onilliklər əsaslı bir bazis dizayndan bu gücləri almaq, Offy mühəndisliyinin ən böyük sübutu.
Vida: 1976-dan 1982-yə
Son Offy qələbəsi Indy 500-də 1976-cı ildə gəldi. Motorun ümumiyyətlə son qələbəsi isə 1978-ci ildə Trentonda, Gordon Johncock-un Wildcat-i ilə oldu. Son yarışı 1982 Pocono 500 idi: Jim McElreath, Eagle şassindəki Offy-si ilə bir daha meydana çıxdı. 1983 Indy 500 üçün sınanan iki Vollstedt-Offy isə sıralamaları keçə bilmədi. 1983-dən sonra Offy, pistlərdə yox, muzeylərdə və klassik yarış tədbirlərində yaşamaya başladı.
Bəs Offy-ni Əfsanə Edən Nə Idi? Qısa Cavab
Vəd etdiyimiz dəqiq cavab: Offenhauser-i təkrarsız edən şey, monoblok gövdənin möhkəmliyi, litr başına 3 AT-ə çatan güc sıxlığı, kam dəyişiminin asanlığı və bunların cəmi olan etibarlılıq idi. Tək bir dörd silindrli dizayn, 27 Indy 500 qələbəsi ilə Indianapolis tarixinin ən uğurlu motoru oldu və 1947-1964 arasında fasiləsiz 18 il yarışı qazandı. Cosworth DFV-in 1978-1987 arasındakı 10 Indy qələbəsi belə bu rəqəmin yanında sadə qalır. Offy dövrü, motorun pisləşdiyi üçün yox, Indy car anlayışının tamamilə dəyişdiyi üçün bağlandı.
Növbəti dəfə bir Indy avtomobilinin kapotunu (yaxud artıq qapağını) açdığınızda bunu düşünün: bugünkü motorların hər biri, Offy-nin onilliklər boyu yazdığı qayda kitabının səhifələrindən keçib. Dörd silindr, tək parça tökmə və inadkar bir mühəndislik mədəniyyəti: bəzən əfsanə olmaq üçün 12 silindrə ehtiyac yoxdur.
Mənbələr
- Winning Engine Manufacturers | Indianapolis 500 Stats
- Offenhauser
- Ölümsüz Offenhauser yarış motoru
- Harry Miller - Motor qurucuları şöhrət zalı
- The Harry Miller Fred Offenhauser Leo Goossen yarış avtomobili cəmiyyəti
- A. J. Foyt
- Mario Andretti-nin bütün əngəllərə baxmayaraq Indy 500 qələbəsi - Smithsonian
- Indy 500-ün ən dominant motorunun unudulmuş banisi