Fatih Başoğlu'nun El Yapımı Şamil 1 və Şamil 2-si

Bir ayaqqabı istehsalçısının eməyxanasından super idman avtomobilinin çıxması qulağa necə gəlir? Bir az mümkünsüz, bir az da macara filmi kimi, elə deyilmi? Amma Fatih Başoğlu tam bunu etdi: Şamil 1 və Şamil 2 adını verdiyi, əl işi avtomobillərini 2007-ci ildə qeydiyyata verdi və Türkiyənin fərdi yerli avtomobil cəhdləri tarixinin az məlum olan bir halqası oldu. Hazırsan? Çünki bu hekayədə dövlət büdcəsi yoxdur, nəhəng zavod yoxdur; yalnız tək bir adamın qərarı, beş il davam edən istehsal marafonu və 15 nəfərlik kiçik, amma ürəkli bir komanda var.
Şamil Nədir, Fatih Başoğlu Kimdir?
Əvvəlcə işin qəhrəmanı ilə tanış olaq. Fatih Başoğlu, İstanbulda ayaqqabı istehsalı ilə məşğul olan bir sahibkar. Yəni bildiyin mənada avtomotiv sektorundan gələn biri deyil; sükan yox, tikinti maşını çevirərək iş həyatına başlamış biri. Amma avtomobil sevgisi divarlara sığmayanda əl-əli çiyninə vurub və Şamil brendini 2006-cı ildə qeydiyyata verərək istehsala başlayıb. Avtomobilin tamamlanması isə ümumilikdə beş il çəkib; yəni bir lisey həyatı qədər uzun bir prosesdən danışırıq.
Bir detalı dəqiqləşdirək, çünki tarixlər başını qarışdıra bilər: 2006-cı ildə qeydiyyata alınan şey Şamil brendi və adı, 2007-ci ildə qeydiyyata alınan şey isə Şamil 1 və Şamil 2 avtomobillərinin özü. Yəni iki ayrı qeyd, iki ayrı mərhələ. Brend doğulub, ardından avtomobillər rəsmiləşib. Bu ikiliyə diqqət etmək, hekayəni düzgün anlamaq üçün vacibdir.
Diqqət Çəkənlər
- Şamil adı 2006-cı ildə, Şamil 1 və Şamil 2 avtomobilləri isə 2007-ci ildə qeydiyyata alındı
- Avtomobilin hazırlanması təxminən 5 il çəkdi
- İstehsalda, mühəndislərin də daxil olduğu 15 nəfərlik bir komanda iştirak etdi
- 2012-ci ildə avtomobil 280 min Avro qiymətlə elan saytında satışa çıxarıldı
- Motor gücü və moment kimi texniki göstəricilər heç bir mənbədə açıqlanmadı
Əl İşi İstehsal: Sıfırdan Bir Avtomobil Qurmaq Nə Deməkdir?

İndi ən maraqlı hissəyə keçək. Şamilin istehsal yanaşması, məhdud büdcəli əksər sahibkarın yolunu üstün tutmur. Yəni hazır bir avtomobilin şasisi alınaraq üstünə yeni bir kassa geyindirilmir. Brendin 2009-cu ildəki təqdimatında açıqlanan yanaşma belə idi: Heç bir istehsal edilmiş və ya istehsal edilən avtomobilin infrastrukturundan istifadə edilmədən, hər detalı ayrı-ayrı layihələndirilib sıfırdan xüsusi olaraq hazırlanır. Bunu gündəlik həyatdan bir müqayisə ilə izah edim: Hazir tort qarışığı ilə tort biçmək əvəzinə buğdanı özün üyüdüb yumurtanı fermadan yığmaq kimi bir şeydir; yəni tamamilə əmək tutumlu bir yoldur.
Dizaynerin həssaslıqla diqqət yetirdiyi bir məqam daha var: Şamilin nə başqa brenddən oğurlanmış bir dizayn, nə replika, nə də yalnız kassa işi olduğu, sənaye dizaynı qeydiyyatının da tamamlanmış olduğu vurğulanır. Hətta məntiq çox açıqdır: Kopya bir dizayn onsuz da qeydiyyata alına bilməz. Deməli, qeydiyyat sənədi dizaynın orijinallığının rəsmi bir sübutu kimi önə çıxır.
Motor istisna olmaqla demək olar hər şey müştəri seçiminə buraxılıb: donanım, rəng, disklər, hətta oturacaq dərisi... Yəni Şamil, vicdanlı desək, sıfır seriya istehsalı olan bir avtomobil olmaqdan çox, fərdi sifarişlə formalaşan butik layihə kimi düşünülə bilər. 2009-cu ilə qədər nümayiş etdirilən avtomobil tam ölçülü prototip idi və hərəkətə hazır tamamlanmış istehsal versiyası hələ yox idi. Bu da bizə hekayənin nə qədər erkən mərhələdə ictimaiyyətə çatdırıldığını göstərir.
Performans İddiası: 4 Saniyəyə Hədəflənib, Amma...

İndi o gözoxşayan rəqəmə gələk: Dizaynerə görə yüksək performans üçün hazırlanmış mühərrik, avtomobili sıfırdan 100 km/s sürətə 4 saniyədən aşağı qaldıra bilir. Qulağa inanılmaz gəlir, elə deyilmi? Burada vicdanlı redaktor papağı geyinməliyəm: Bu rəqəm müstəqil testlə təsdiqlənmiş dəyər deyil, birbaşa dizaynerin öz bəyanatıdır. Mühərrik gücü, moment və ya sərf kimi texniki dəyərlər də heç bir mənbədə açıqlanmadı. Yəni bu səhifədə texniki cədvəl görməməyinizin səbəbi gizlilik deyil, məlumatın olmamasıdır; istehsalçı bu dəyərləri heç vaxt dərc etmədi.
Yenə də iddianın özü layihənin hədəfini aydın şəkildə izah edir: Şamil, şəhərdə zərif bir kupə olmaq üçün deyil, yüksək sürət və dizayn həvəskarları üçün xüsusi istehsal edilən super idman avtomobili kimliyi ilə yola çıxdı. Hətta bir xəbərdə Türkiyənin ilk super idman avtomobili kimi təsvir edilir. Bu sıfatın ətrafında müzakirə də yox deyil; Etox-un Anadol STC-16-dan sonrakı ikinci Türkiyə idman avtomobili kimi mövqeləndirilməsi və Onuk Sazan kimi prototiplərin olması, "ilk" sıfatının kime aid olduğu sualını mürəkkəbləşdirir. Nə isə Şamilin özünəməxsus yeri tam başqadır: Digərlərindən fərqli olaraq qeydiyyatdan keçmiş bir brend və qeydiyyatdan keçmiş bir sənaye dizaynı daşıması.
Satış Sərgüzəşti: 280 Min Avrodan Elan Səhifələrinə

Hekayənin ən çox müzakirə olunan bölməsi, avtomobilin satışa çıxarılması oldu. Noyabr 2012-də Şamil, bir elan saytında 280 min Avro qiymətə satışa təqdim edildi və xəbər qısa müddətdə geniş əks-səda doğurdu. Düşün: Adi bir elan səhifəsində, şəkilləri əl işi bir super idman avtomobilinə aid olan bir elan görmək... Bunu görən hər kəsin ağlında eyni sual yarandı: Həqiqətən satılacaqmı, alan çıxacaqmı?
Mövzunun güncel davamı da var. Sonrakı illərdə Şamil yenidən elan səhifələrində görünməyə başladı; bu dəfə qiymət 750 min TL idi və satışa təqdim edilən avtomobilin istehsal mərhələsinə aid bütün şəkillər elanda paylaşılmışdı. Yəni alıcı namizədinə yalnız bitmiş məhsul deyil, avtomobilin necə sıfırdan qurulduğunun sənədli xarakterli vizual arxivi də təqdim olunurdu. Nə qədər ədəd istehsal edildiyi isə mənbələrdə aydın rəqəmlə yer almır; ələ keçən görüntülər və elanlar tək avtomobil üzərindən irəliləyir.
Türkiyənin Fərdi Yerli Avtomobil Cəhdləri Daxilindəki Yeri
Şamil-i tək dəyərləndirmək, hekayənin yalnız yarısını görmək olar. Türkiyədə öz avtomobilini yaratmaq arzusu demək olar ki, bir əsrlikdir və bu yolda dövlət tərəfindən dəstəklənən nəhəng layihələr olduğu kimi, tək bir şəxs və ya kiçik komandalarla davam edən inadkar təşəbbüslər də var. Şamil tam da bu ikinci qrupa aiddir.
Dövlət Layihələrindən Dəirəngi Sexlərinə Qədər: Qısa Tarixi Kontekst
Xronologiyanı təxminən belə qura bilərik: 1929-cu ildə Ford ilə bağlanan müqavilə ilə İstanbulda qurulan yığım zavodu avtomobil istehsalına atılan ilk ciddi addım idi, lakin 1930-cu illərin iqtisadi böhranından sonra bağlandı. 1961-ci ildə Devrim, türk mühəndislərinin İskitşəhər dəmir yolu zavodunda təxminən dörd ay kimi təəccüblü bir müddətdə layihələndirib istehsal etdiyi, lakin seriya istehsalına keçə bilməyən əfsanəvi bir sınaq oldu. 1966-cı ildə Anadol, fiberglass kuzovu və Ford mənşəli mexanik hissələri ilə seriya istehsalına keçən ilk yerli avtomobil kimi tarixə düşdü. 2000-ci illər isə fərdi təşəbbüslərin ulduz ili oldu: Etox prototipi, Yonca-Onuk'un Onuk Sazan və Onuk S-56 cəhdləri, İtalya mühərrikli və adı italyan dilində kiçik qəzəbli pişik mənasını verən Diardi, 2009-cu ildə ilk yerli 4x4 cip cəhdi Türkar... Və bu zəncirin bir halqasında, əksər xronologiyalarda yalnız bir sətirlik qeyd kimi keçən Şamil var.
Əslində baxsan, Şamil bu zəncirin ən az danışılan, lakin ən şəxsi halqalarından biridir. Devrim dövlətin, Anadol böyük bir sənaye qrupunun layihəsi idi; Diardi özəl bir şirkət çətirində idi. Şamil isə tək bir sahibkarın, ayaqqabı istehsalından qazandığı güclə və kiçik bir komanda ilə həyata keçirdiyi bir arzu idi. Əqli mülkiyyət tərəfindən qeydiyyatlarını tamamlayıb hüquqi olaraq da mövcud olmağı bacarması, onu bir çox anonim qaraj layihəsindən fərqləndirir.
Şamilin Mirası və Qarşımızda Duran Gerçəklik
Bəs bu hekayədən nəticə etibarən nə çıxarmalıyıq? Şamil 1 və Şamil 2, 2007-ci ildə qeydiyyata alınan, dizaynı və markası rəsmi olaraq qorunmuş, sıfırdan layihələndirilmiş əl işi idman avtomobilləridir; dizayn orijinallığı iddiasını sənaye dizaynı qeydiyyatı ilə dəstəkləmişlər, 2012-ci ildə 280 min Avro qiymətlərlə elan səhifələrinə daşınmışlar və sonrasında istehsal fotoşəkilləri ilə birlikdə yenidən satışa təqdim edilmişlər. Texniki dəyərləri hələ də açıqlanmamış, müstəqil sınaqdan keçməmiş, seriya istehsalına dönəməyən bir layihə kimi qaldılar; amma bir şəxsin azmi ilə rəsmiləşən, adı və dizaynı qeydiyyatlı bir avtomobil hekayəsi kimi tamamilə real idilər.
Məncə əsl mesaj budur: Türk avtomobil tarixini danışarkən Devrimin dramından Togg'un seriya istehsalına uzanan əsas yol üzərində addımlayarkən, yolun kənarındakı bu kiçik lövhə həmişə bir nəfəsə pıçıldayır. Zavodlar, büdcələr və konsorsiumlar tarixin görünən aktyorlarıdır; amma bəzən bir ayaqqabı istehsalçısı, beş ilini və 15 nəfəri ortaya qoyub öz super idman avtomobilini qeydiyyata sala bilər. Şamil bəlkə yolları fəth etmədi; amma qeydiyyat dəftərinə adını yazdırdı və oradan heç kim onu silə bilməz. Səncə növbəti qarajdan çıxıb da hamımızı şaşıradacaq hekayə kimin olacaq?