GM-nin Sunraycer və EV1-ə uzanan mühəndislik xətti

Tuhaf gorunumlu bir arac Kasim 1987'de Avustralya'nin Darwin sehrinden yola cikti ve 3.140 kilometre sonra Adelaide'e vardiginda modern elektrikli otomobilin kaderi degismisti. General Motors, AeroVironment ve Hughes Aircraft ortakligiyla yalnizca on ayda gelistirilen gunes enerjili yaris araci Sunraycer, ilk World Solar Challenge'i ikinci aracin iki gunden fazla onunde bitirdi. Peki hicbir yakit pompasina ugramayan, sirtinda binlerce gunes hucresi tasiyan bu arac, nasil oldu da GM EV1'in ve bugun surdugumuz elektrikli otomobillerin teknik sartnamesinin taslagi haline geldi?
Bu sorunun cevabi cogu anlatida EV1 ile baslar. Oysa gercek koken hikayesi 1987'deki bir col yarisinda, 177 kilogramlik bir govdenin aerodinamik ve verimlilik hesaplarinda saklidir. Burada o hatti bastan sona izleyecegiz: Sunraycer'in muhendisliginden 1990 Impact konseptine, oradan da 1994'te 295 km/s'lik uretim elektrikli arac kara hiz rekoruna uzanan zincir.
Sunraycer Nasil Dogdu?
Fikrin kivilcimi Avustralyali maceraci Hans Tholstrup'tan cikti. Tholstrup, 1983'te Larry Perkins ile birlikte Perth'ten Sydney'e gunes enerjili bir aracla yolculuk yapmis, ardindan Darwin'den Adelaide'e uzanan bir yarisma organizasyonunu hayata gecirmisti. 1986 sonunda GM CEO'su Roger Smith yaris kurallarini Hughes Aircraft'e iletti; Hughes yoneticisi Howard Wilson projeye katilim onerisini masaya koydu ve baglanti, AeroVironment kurucusu, insan gucuyle ucan ucaklarin tasarımcisi Paul MacCready uzerinden kuruldu.
Yarisin 1 Kasim 1987 baslangicina on aydan az sure kalmisti. MacCready liderliginde, Alec Brooks'un tasarim sorumlulugunda ekip bir dizi net oncelik etrafinda calisti: dusuk kutle ve olabildigince az aerodinamik direnc. GM, projeyi Hughes uzerinden finanse etti; AeroVironment tasarim ve entegrasyonu ustlendi.
1987 World Solar Challenge: 5,2 Gunde Avustralya

Yaris guzergahi boyunca izlenen mesafe yaklasik 3.005 kilometreydi. Sunraycer, agirlikli olarak Avustralyali pilot John Harvey'in kullandigi otomobilde 5,2 gunde, 44,9 saatlik net kosu suresiyle bitirdi; ortalama hizi 66,9 km/s idi. Ikinci siradaki Ford, Adelaide'e iki gun sonra ulasti ve %50 daha dusuk bir ortalama tutturdu. Sunraycer, start oncesi hiz denemelerinde 24 arac arasindan ciktigi 109 km/s'lik en yuksek hizla pole positioni kazanmis, yaris boyunca liderligi hic birakmamisti. yaristan cekilmeyenler arasinda Isvicre Spirit of Biel ucuncu oldu.
One Cikanlar
- Sunraycer 1987 World Solar Challenge'i 5,2 gunde, 66,9 km/s ortalama hizla kazandi; ikinci arac iki gun sonra geldi.
- Arac toplamda yalnizca 177 kg agirligindaydi; surtunme katsayisi 0,125-0,13 civarindaydi.
- Motor verimi yaklasik %92; gunes hucreleri oglen saatlerinde yaklasik 1.500 W uretiyordu.
- 1994'te modifiye bir Impact 183,8 mph (yaklasik 295 km/s) ile seri uretim elektrikli arac kara hiz rekoru kirdi.
- Impact, 1996-cı ildə təqdim edilmiş və təxminən 1.000 ədəd icarəyə verilən GM EV1-in birbaşa təməli idi.
Sunraycer-in Mühəndisliyi: Yüngüllük, Aerodinamika, Səmərəlilik
Sunraycer-in texniki yanaşması üç başlıqda toplana bilər və bu üç başlıq sonrakı avtomobillərin də yol xəritəsi olacaqdı.
Kütlə: 177 kiloqramlıq bir həll
Avtomobilin ümumi çəkisi təxminən 177 kiloqram idi; şassi təkbaşına 14 funt, yəni təqribən 6,4 kiloqram çəkirdi. Gövdə örtüyü Kevlar-dan istehsal edilmişdi. 6 metr uzunluğundakı avtomobil 2 metr enində və 1 metr hündürlüyündə idi. Mətbuat hesabatlarında 550 funt kimi daha yüksək çəki dəyərləri də keçir; bu fərq avtomobilin fərqli konfiqurasiya və ya ölçüm anlarından qaynaqlana bilər.
Aerodinamika: 0,13-ə enən müqavimət
Avtomobil 0,125 ilə 0,13 arasında sürtünmə əmsalı ilə dövrününeksceptional dəyərlərinə çatırdı. Gündən gələn enerji son dərəcə məhdud olduğundan, hər vattın aerodinamik itkilərə qurban edilməməsi lazım idi; maksimal sürəti 109 km/s ilə məhdud qalan bir avtomobil üçün belə bu əmsal, məsafə və orta sürət müəyyənedici idi.
Güc ötürülməsi və batareya
Altı qütblü, xaricdən daimi maqnitli elektrik mühərriki sol arxa təkərə zəncirlə ötürmə edirdi. Mühərrik 25 Nm tork istehsal edir, davamlı güc çıxışı 1.500 W səviyyəsində idi; qısamüddətli yükləmələrdə 8 at gücünə qədər çıla bilirdi. Sunraycer üçün davamlı at gücü dəyəri təxminən 2 hp kimi açıqlanmışdı; ayrı bir rəsmi at gücü bəyanatı istehsalçı tərəfindən edilmədi və 0-100 km/s sürətlənmə dəyəri də açıqlanmadı. Mühərrik, GM-in 1983-cü ildə Sumitomo Special Metals ilə eyni il müstəqil olaraq inkişaf etdirdiyi Magnequench nadir torpaq maqnitlərindən istifadə edirdi və səmərəliliyi təxminən %92 kimi açıqlandı.
Üzərində minlərlə qallium arsenit günəş hüceyrəsi daşıyan avtomobil, gündüz saatlarında təxminən 1.500 vatt istehsal edirdi; bu hüceyrələrin əvvəlki nəsillərə görə aydın şəkildə daha çox güc verdiyi bildirilir. Avtomobilin həmçinin 30 Ah-lik gümüş-sink batareya paketi var idi. Bu batareyanın vəzifəsi gündəlik istifadədən fərqli idi: yatırım keçidləri kimi anlıq yüksək güc tələblərində dəstək vermək və 08:00-17:00 arasındakı park saatlarında günəşlə dolaraq enerji balansını qurmaq.
Yarışdan sonra rekordlar da gəldi: 1988-ci ilin iyununda Arizonanın Mesa şəhərində avtomobil yalnız günəş gücü ilə 121,1 km/s sürətə çatdı və bu rekord 2011-ci ilin yanvarına, Avstraliyadakı Sunswift komandasının avtomobilinə qədər qırılmadı. Sunraycer bu gün Smithsonian Milli Amerika Tarixi Muzeyi kolleksiyasında nümayiş etdirilir.
Sunraycer-dən Impact-a: Yarış Dərslərinin Seriya İstehsalına Ötürülməsi
Sunraycer-in qələbəsi GM daxilində mühüm bir sual gündəmə gətirdi: eyni yüngüllük, aerodinamika və səmərəlilik prinsipləri adi bir yolda işlədilə bilən avtomobilə tətbiq edilə bilərmiydi? Cavab 1990-cı ildə təqdim edilən GM Impact konsepti idi. Sunraycer-də sınaqdan keçirilmiş aşağı kütləli materiallar, aerodinamik müqavimət azaltma prinsipləri və güc idarəetmə sistemləri Impact layihəsinə daşındı; gelişdirmədə AeroVironment yenidən GM-in partnyoru idi.
Impact, Sunraycer-ın qeyri-adi mühəndisliyini real avtomobil formatına çevirdi. Üç fazlı AC induksiya mühərriki və tək sürət qutusu ilə ön təkərlərdən çəkiş alırdı. Güc bloku 137 at gücü və 110 ft-lb, yəni təxminən 149 Nm moment istehsal edirdi; GM-in öz irs kolleksiyası və muzey qeydləri bu dəyəri təsdiqləyir. Bəzi dövr hesabatlarında 110 at gücü kimi daha aşağı bir dəyər də keçir; bu fərq güman ki, fərqli ölçmə və ya bəyan formasından yaranır. 32 ədəd Delko qurğuşun-turşu akkumulyatorundan ibarət 18,7 kWh lik batareya paketi nəqliyyat vasitəsinə təxminən 200 kilometrlik bir məsafə verirdi; vasitə təxminən 1.400 kiloqram ağırlığında idi. Impact-ın 0-100 km/s sürətlənmə vaxtı dəqiq açıqlanmadı; yalnız 110 at gücü bəyanatı ilə 60 mph sürətlənmənin vurğulandığı dövr mətnləri mövcuddur.
| Xüsusiyyət | Sunraycer (1987) | GM Impact (1990) |
|---|---|---|
| Güc növü | 1.500 W davamlı (qısa müddətli 8 hp) | 137 hp |
| Moment | 25 Nm | Təxminən 149 Nm |
| Batareya | 30 Ah gümüş-sink | 18,7 kWh qurğuşun-turşu (32 akkumulyator) |
| Ağırlıq | Təxminən 177 kq | Təxminən 1.400 kq |
| Maksimal sürət | 109 km/s | Açıqlanmadı |
| Məsafə | Yarış marşrutu boyunca günəşlə | Təxminən 200 km |
295 km/s: 1994 Quru Sürət Rekordu
Impact-ın ən parlaq anı Mart 1994-də, Teksasdakı Fort Stockton-da gəldi. GM, modifikasiya edilmiş bir Impact ilə elektrikli vasitə quru sürət rekordu cəhdləri etdi: vasitə bir kilometrdə 183,822 mph, bir milə 183,075 mph orta sürətlə iki beynəlxalq və ABŞ rekordu qırdı. Bu, saatda təxminən 295 kilometr demək idi və seriya istehsalı elektrikli avtomobil üçün o günə qədərki ən yüksək təsdiqlənmiş sürət idi. Qurğuşun-turşu akkumulyatorlarla işləyən bir vasitənin bu sürətə çıxa bilməsi, Sunraycer-dan miras qalan səmərəlilik yanaşmasının bir tur boyunca da olsa nə qədər güclü olduğunu sübut edirdi.
Impact-dan EV1-ə Uzanan Xətt
Impact konsepti, 1996-cı ilin sonunda icarəçilərə çatan GM EV1-in istehsal dizaynının əsası oldu. EV1, dizaynını böyük ölçüdə Impact prototipindən ilhamlanan, aerodinamik və yüngül alüminium gövdəli, səmərəlilik üçün optimallaşdırılmış bir avtomobil idi. GM təxminən 1.000 EV1 istehsal edib müştərilərinə icarə verdi; vasitə qısa zamanda kult izləyici kütləsi qazandı. Sonunu isə əksər oxucu bilir: 1990-cı illərin sonunda bir neçə il istifadə edilən EV1-lər mübahisəli şəkildə təqaüdə göndərildi və hurdaya çıxarıldı.
Buradakı kritik məqam budur: EV1-in texniki kimliyi, onun Impact-dan əvvəl bir Sunraycer keçmişi olduğu üçün bu qədər bariz idi. Günəş avtomobili yarışlarında zirvə səmərədə %98 üzərində işləyə bilən mühərrik texnikaları, səmərəli kontrollerlər və batareya idarəetmə sistemləri inkişaf etdirmək üçün bir növ test stendi funksiyası görmüşdü. Bu təcrübə, yüngül materiallarla istehsal texnikaları və aerodinamik müqavimət azaltma prinsipləri ilə birlikdə, seriya istehsalı elektrikli avtomobilin mühəndislik lüğətini çoxdan qurmuşdu.
Sunraycer-ın İrsi Bu Gün Harada Görünür?
Qısa cavab budur: müasir elektrikli avtomobilin hekayəsi EV1 hekayələrindən əvvəl, 1987-ci ildə Avstraliyada verilən bir sıra mühəndis qərarları ilə başladı; Sunraycer yüngülliyi, aşağı aerodinamik müqaviməti və səmərəli ötürmə qurğusunu sübut etdi, Impact bunu real avtomobilə çevirdi, EV1 isə bu texniki şərtlərin istehsal versiyası oldu.
Məntiq zənciri hələ də öz qüvvəsindədir. Elektrikli avtomobildə məsafə batarya tutumu ilə yanaşı kütlə və aerodinamik müqavimətlə birbaşa əlaqəlidir; Sunraycer bu əlaqəni 177 kiloqramlıq korpusu və 0,13 sürünmə əmsalı ilə ən ucqar şəkildə nümayiş etdirdi. Səmərəli mühərrik və batarya idarəetmə prinsipləri də bugünün elektrikli avtomobillərində eyni problemlərə eyni üsullarla həll axtarır. Nəhayət, xəttin davamı da gəldi: 2008-ci ildə Tesla Roadster lityum-ion hüceyrələrdən istifadə edən ilk seriya istehsalı elektrikli avtomobil və 200 mildən çox məsafəyə malik ilk küçəyə çıxa bilən EV kimi bu irsin təbii davamı oldu.
Günəş enerjili avtomobil isə gündəlik istifadə üçün realistik həll deyil: Adi avtomobili yalnız günəş enerjisi ilə 700 kilometr sürmək üçün 60 kvadratmetr kollektor sahəsi, yəni 40 metrlik bir avtomobil lazımdır. Sunraycer-in töhfəsi günəş panellərinin sayında deyil, daşıdığı mühəndis intizamında idi. O intizam, otuz il əvvəlki yarış avtomobilindən bugünün showroomlarına fasiləsiz uzanan tək xəttdir.
Mənbələr
- Sunraycer - Wikipedia
- General Motors 'SunRaycer' - Smithsonian Milli Amerika Tarixi Muzeyi
- 1990 Impact Eksperimental - GM Heritage
- Gələcəyi idarə etmək, o vaxt da bu gün də: EV1 hekayəsi - GM Newsroom
- Günəş duelində yüksək texnologiya qalib gəldi - The Christian Science Monitor
- Dünya Solar Challenge və günəş avtomobillərinin gələcəyi - The Conversation
- Sunraycer Odyssey - Paul B. MacCready
- 1990 Impact Eksperimental - Audrain Auto Museum
- Tesla Roadster (birinci nəsil) - Wikipedia