La Toujours Contente'nin Unudulan Yarış Hekayəsi

1900-cü ilin noyabrında İngiltərədə, Chislehurst-də keçirilən elektrikli avtomobil davamlılıq sınağının start xəttinə koç istehsalçısı E.W. Hart üç avtomobillə gəldi. Onlardan biri, o dövrün standartlarıyla belə adi olmayan mühəndislik cəhdi idi: hər bir təkərə ayrı-ayrı elektrik mühərriki yerləşdirilmiş, dörd tondan çox çəkisi və 80 voltluq nəhəng qurğuşun-turşu batareyası ilə Ferdinand Porsche imzalı La Toujours Contente. Volanda isə dizaynın özü oturmuşdu. Yarış daha 34-cü milin ardından təkər nasazlıqları ilə başa çatacaqdı; amma bu məğubiyyət hibrid avtomobilin tarixdəki ilk yarış imtahanının da qeydi idi.
Bu səhifə, adətən Ay maşını əlaqəsi və ümumi öncülük hekayəsi ilə danılan Lohner-Porsche ailəsinin kölgədə qalmış bir üzvünə, E.W. Hartın xüsusi sifarişi ilə istehsal olunan bu avtomobilin texniki kimliyinə və Chislehurst-dəki qısa, lakin təlimatçı macərasına fokuslanır.
E.W. Hartın Sifarişi: Hibrid və Dört Çəkiş Tək Təlimatla
Hart İngiltərədə tanınan bir koç istehsalçısı idi və sifariş verərkən tələbi aydın idi: avtomobil həm benzinlə, həm elektriklə işləyə bilməli, dört sərnişin daımalı və dört təkərdən çəkişli olmalıydı. Yəni 1900-cü ildən bir müştəri bu gün belə marketinq dilində premium texnologiya sayılan hibrid və dört çəkiş kombinasyonunu tək sifarişlə istəmiş olurdu. Jacob Lohnerin Vyana Sexlərində çalışan gənc Ferdinand Porsche bu tələbi göbək mühərriki konsepti ilə qarşıladı.
Porsche əvvəllər Béla Egger & Co-da (sonralar Brown Boveri, bugünkü ABB) elektrik mühəndisliyi təcrübəsi qazanmış, 23 yaşında Lohner zavoduna daxil olmuş və Wellington Adamsın konsepti əsasında öz təkər göbək mühərrikini işləyib hazırlamışdı. Hartın avtomobilində bu mühərriklərdən dördü istifadə olundu, hər təkərin göbəyində bir ədəd.
Diqqət Çəkən Məqamlar
- La Toujours Contente, E.W. Hartın sifarişi ilə istehsal olunan dörd göbək mühərrikli, hibrid-4WD xüsusi bir Lohner-Porsche idi.
- Batareya: 44 hüceyrəli, 80 volt qurğuşun-turşu paket, təxminən 1,8 ton.
- Ümumi güc 56 at gücü; avtomobilin çəkisi dörd tondan çox.
- Qiyməti 15.000 Avstriya kronu idi; o günün standartlarında fövqəladə dərəcədə baha.
- Chislehurst davamlılıq sınağında 34-cü milə təkər nasazlıqları ilə kənarlaşdırıldı.
Avtomobilin Texniki Kimliği: Rəqəmlərlə La Toujours Contente

Mühəndislik baxımından bu avtomobildə təsirli olan, güc ötürmə zəncirinin demək olar ki, tamamilə aradan qalxmasıdır. Göbək mühərrikində rotor birbaşa təkərə bağlı idi; şiçivermə, kəmər, zəncir və muft yox idi. Sistem təxminən %85 səmərəliliklə işləyirdi ki, bu da kəmər-muft itkiləri ilə mübarizə aparan müasir benzinli ötürmə orqanlarına görə əhəmiyyətli bir üstünlük idi. Hər göbək mühərrikinə görə davamlı 2,5-3,5 hp, qısamüddətli isə 7 hp (5,2 kW) zirvə gücü istehsal oluna bilirdi.
| Xüsusiyyət | Dəyər |
|---|---|
| Batareya | 44 hüceyrəli, 80 V qurğuşun-turşu, ~270 Ah |
| Batareyanın çəkisi | Təxminən 1,8 ton |
| Elektrik mühərrikləri | 4 göbək mühərriki, ümumi ~580 kq |
| Ümumi güc | 56 at gücü, dörd önlü ötürmə |
| Avtomobilin çəkisi | Dört tondan çox (Continental pneumatikaları ilə) |
| Qiymət | 15.000 Avstriya kronu |
Batareya paketi öz başına bir mühəndislik problemi kimi qarşıya alınmışdı: qurşun-turşu hüceyrələri kövrək idi və 1,8 tonluq kütləni yoldan gələn zərbələrdən qorumaq üçün paket yaylı suspenziyalı xüsusi bir mühafizəyə yerləşdirilmişdi. Dörd elektrik mühərrikinin ümumi çəkisi 1.280 funt, yəni təxminən 580 kiloqram idi. Ümumilikdə Continental pneumatik təkərlərlə təchiz olunmuş avtomobil dörd ton çəkisində idi. Bu kütlə, bir az sonra danışacağımız Chislehurst taleyini şimdən izah edir.
Hibrid tərəfdə isə dizayn məntiqi inkişaf etmiş idi: batareya tək güc mənbəyi kimi istifadə olunmaqdansa, daxili yanma mühərrikli bir generatoru qidalandırır və generator göbələk mühərriklərini işlədirdi. Bu, bugün seri hibrid dediyimiz memarlığın özü idi. Lohner-Porsche ailəsi bu quruluşla ilk hibrid elektrikli avtomobil və ilk kommersiya göbələk mühərrikli avtomobil kimi qəbul edilir. Porsche avtomobili şəxsən Lutonda Harta təhvil verdi; avtomobil bəzi qeydlərdə ilk növ dörd təkədən çəkili avtomobil kimi də anılır.
Avtomobilin adı isə mühəndisliyin deyil, zarafatın məhsuludur: sürət rekordu sahibi Camille Jenatzy-nin elektrikli avtomobili La Jamais Contente-yə, yəni "heç vaxt razı olmayan"a istinad edən bir şaka idi. "Həmişə razı" mənasını verən bu ad, maraqlı şəkildə avtomobilin sahibinin yumor hissini bugünə qədər daşıdı. Qiymət etiketi də tarixə düşdü: 15.000 Avstriya kronu. Bu rəqəmin nə qədər ağır olduğunun bir ölçüsü, Hart-ın avtomobili bəyəndikdən sonra ikinci, daha sadə çəkili nüsxəni 7.950 korna almasıdır.
Paris Sərgisində Səhnə: Dekabr 1900
Avtomobil dekabr 1900-da Parisdə nümayiş etdirildi. Lohner-Porsche elektrikli avtomobili ilin əvvəlindəki 1900 Paris Dünya Sərgisində böyük maraq görmüş, ardından dörd təkədən çəkili versiya hazırlanmışdı. Porsche-nin rəsmi hekayəsi də buradan başlayır: Ferdinand Porsche ilk hibrid avtomobili 1900-da prototip kimi təqdim etdi; bu, şirkətin müasir hibrid modellərindən tam 110 il əvvəlinə təsadüf edir. Seri hibrid yarış avtomobilləri kimi tanınan Mixte-lərdə benzin mühərriki hər təkərdə bir olmaqla dörd elektrik mühərrikini qidalandırırdı.
Chislehurst Davamlılıq Sınağı: Hibridin İlk Yarış İmtahanı
Noyabr 1900-da Böyük Britaniya və İrlandiya Avtomobil Klubu (bugünkü Royal Automobile Club) Chislehurst-də elektrikli avtomobil davamlılıq sınağı təşkil etdi; tədbir 6-9 noyabr tarixlərini əhatə edirdi. On bir iştirakçı arasında dörd təkədən çəkili Lohner-Porsche texniki cəhətdən ən iddialı avtomobil idi. Hart start xəttinə üç avtomobillə gəlmişdi və Lohner-Porsche onlardan biri idi.
Şərtlər və Nəticə
Trasa rəhm etmirdi. Yerdə santimetrozlə ölçülə biləcək qalınlıqda palçıq var idi; yağış barakaların tavanından süzülür, qapısız barakalarda avtomobillər və işçilər hər gecə küləyin və yağışın tam gücünə məruz qalırdı. Bəzi elektrikli avtomobillər təpəli və palçıqlı ərazidə cəmi 7 mil yol gedə bildi.
Sınağı Louis-Krieger istehsalı olan Powerful adlı avtomobil qazandı: daha yüngül korpusu və daha böyük diametrli təkərləri sayəsində ilk turda təxminən 10 mph orta sürətlə 59 mil tamamladı. La Toujours Contente isə sükanın arxasında Ferdinand Porsche olduğu halda 34-cü mildə təkər nasazlıqları ilə yarışdan kənarlaşdırıldı. Çətin şəraitdən sonra Porsche-nün ağır soyuqdəymə keçirməsi də avtomobillərin davam edə bilməməsinə səbəb olan amillərdən idi. Sözünü edəcəyimiz əsas mühəndislik dərsi isə elan olunma səbəbində gizlənir.
Niyə Təkərlər Təslim Oldu?
Cavab kütlə balansındadır. Avtomobilin batareyası tək başına 1,8 ton, mühərrikləri təxminən 580 kiloqram, ümumi çəkisi dörd tondan çox idi. 1900-cü ilin pneumatik təkər texnologiyası bu yükü, üstəlik palçıqlı və təpəli bir trassada, daşımağa hazır deyildi. Qaliban Powerful-ın həlli tam əks istiqamətdə idi: yüngüllük və böyük diametrli təkərlər. Chislehurst, hibrid və elektrik texnologiyasının ilk yarış imtahanlarından biri kimi təkər davamlılığı və avtomobil çəkisi problemini aydın şəkildə üzə çıxartdı. Bu, hibrid tarixinin ilk dərslərindən biri idi: səmərəli güc ötürülməsi, kütlə cəzası ilə birlikdə gəldikdə qazanmağa yetmir.
Burada dürüst bir tarixi qeyd düşmək lazımdır: avtomobilin hibrid versiyası olduğu, yoxsa batareya ilə işləyən dörd mühərrikli elektrik yarış avtomobili olduğu sənədlərdə dəqiq ayrılmır. Hart-ın sifarişi hibrid quruluşu açıq şəkildə tələb etsə də, bəzi qiymətləndirmələr Chislehurst avtomobilini tamamilə elektrik, hibridə çevrilməni isə sonrakı mərhələ kimi izah edir. Bu qeyri-müəyyənlik, erkən dövr prototiplərində siniflərin hələ dəqiqləşməməsinin təbii nəticəsidir.
Chislehurst-dən Sonra: Hekayə Elənmə ilə Bitmədi
Porsche üçün Chislehurst bir dövr nöqtəsi deyil, başlanğıc nöqtəsi idi. 1901-ci ildə oxşar avtomobillə Exelberg Rallisini qazandı; 1902-ci ildə hibrid Lohner-Porsche Mixte ilə həmin rallini yenə qazandı. Avstriya sürət rekordları 37 mph, yəni təxminən 60 km/s səviyyəsinə çatdı. 1905-ci ildə Porsche Avstriyanın ən görkəmli avtomobil mühəndisi kimi Potting Mükafatını aldı və 1906-cı ildə Austro-Daimler-ə baş dizayner kimi keçdi.
Ticari tərəfdə 1906-cı ilə qədər 300-dən çox Lohner-Porsche satıldı: Berlin üçün arxa çekişli iki mərtəbəli avtobuslar, Vyana-Frankfurt-London xətti üçün ön çekişli yanğın maşınları və imperiya avtomobilləri. Texnologiyanın xalq üçün çox bahalı olması, Lohner-in bu memarlığı sərnişin avtomobilləri əvəzinə ticari nəqliyyata yönəltməsinin əsas səbəbi idi. Daha uzaq nəticələr isə təsirliydi: Boeing və NASA, Apollo proqramının Ay Avtomobilinin (Lunar Roving Vehicle) dizaynını hazırlayarkən Lohner-Porsche dizaynını araşdırdı; seriya hibrid konsepti bu gün bir çox müasir dəmir yolu lokomotivinin əsasını təşkil edir.
La Toujours Contente-nin Hibrid Tarixindəki Yeri Nədir?
Qısa və aydın cavab budur: La Toujours Contente, hibrit avtomobilin ilk yarış və dözümlülük təcrübəsidir; dört tonluq ağırlığına və 34 mil şin sıyırmasına görə müsabiqədən kənarlaşdırılmasına baxmayaraq, 80 voltluq qurğuşun-turşu akkumulyatoru, dört göbək mühərriki və benzin-elektrik arxitekturası ilə müasir hibritlərin və dört çəkili elektrik ötürmələrinin əsas konsepsiyalarını 1900-cü ildə meydana çıxarmışdır.
Perspektivi genişləndirsək, bu avtomobil başlanğıc nöqtəsi idi, amma tək addım deyildi. Woods Interurban hibriti 1905-ci ildə təqdim edildi və istehsal olunan ikinci hibrit kimi tanınır. Sonra uzun bir sükut gəldi; mayə dəyəri problemi hibrit ideyasını onilliklər boyu rəfə qaldırdı. Müasir dalğa yalnız Toyota Prius ilə, 1997-ci ildə gəldi; Honda hibriti beynəlxalq arenada ilk təqdim edən istehsalçı oldu və iki nəfərlik liftback kupé Honda Insight 1999-cu ilin sonunda yollara çıxdı. Akkumulyator tərəfində qurğuşun-turşudan NiMH-ə, oradan lityum-iona uzanan təkamül enerji sıxlığını addım-addım yaxşılaşdırdı; GM 2010-cu ildə ilk kommersiya plug-in hibrit kimi Chevrolet Volt-u bazarğa çıxardı, seriya istehsalı plug-in hibritlər 2012-ci ildə genişləndi.
Bu zəncirin ilk həlqəsinin Chislehurst palçığında şini partlamış dört tonluq bir avtomobil olması, mühəndislik tarixinin gözəl ironiyalarından biridir. La Toujours Contente yarışı uduzdu; amma dayandığı arxitektura, bir əsr sonra lokomotivlərdən Ay səthinə, oradan bugünkü hibrit və elektrik sərnişin avtomobillərinə uzanan bir xəttin başlanğıc nöqtəsi oldu. "Hər zaman razı" adı, avtomobilin şinləri üçün heç vaxt doğru deyildi; ideyasının gələcəyi üçün isə dəqiq bir kəhanət idi.
Mənbələr
- Lohner-Porsche
- Gamechanger: ilk elektrikli Porsche avtomobili nə vaxt istehsal olunub?
- Porsche tarixi elektriklə başlayır
- Prius necə 1900-cü il avtomobilinə qədər uzanan nəslini izah edir
- Lohner-Porsche Phaeton (1901)
- Porsche-nin ilk elektrikli avtomobilləri
- Lohner-Porsche Mixte - dünyanın ilk hibrit elektrikli avtomobili