Citroen SM: Fransız Zərifliyi İtalyan Mühərriki ilə Birləşdi

1968-ci ildə fransızların ən qəribə avtomobil istehsalçısı Citroen, İtaliyanın ən güclü mühərrik ustası Maserati-ni satın aldı. Ortaya çoxacaq şey kabusmu, şahesermi? Heç kim əmin deyildi, amma nəticə avtomobil tarixinin ən cəsarətli nikahlardan biri oldu: Citroen SM. Bəs bu GT kubokunun qəlbindəki Maserati V6 necə yaranıb? Hazırsansa, hekayə 9 illik bir mühəndislik marafonu ilə başlayır.
SM-in kökləri 1961-ci ildəki Project S-yə uzanır. Əvvəlcə bu layihə, 1955-in əfsanəvi DS-in daha sürətli və sportiv versiyası kimi düşünülmüşdü. Amma 9 il ərzində layihə elə böyüdü ki, tamamilə yeni, əvvəldən sona mühəndislik möcüzəsi olan bir avtomobilə çevrildi. Mart 1970-də Cenevrə Avtomobil Sərgisində təqdim edilən və sentyabr 1970-də Fransada satışa çıxan SM, lüks grand tourer seqmentinə ildırım kimi düşdü. Adı haradan gəlir? İşte gözəl sual: "S" Project S-dən gəlir, "M" isə ya Maserati-ni, ya da fransızcadakı "Majesteleri" mənasını verən ifadəni təmsil edir. Dəqiq cavabı bilən yoxdur, amma hər ikisi olduqca yaraşır, elə deyilmii?
Önə Çıxanlar
- Citroen 1968-də Maserati-ni satın aldı və SM-in mühərriki sıfırdan layihələndirildi
- 2.7 litrlik Maserati V6 təxminən 170 at gücü güc və ~235 Nm Moment Moment istehsal edir
- 0-100 km/s sürətlənmə 8,9 saniyə, maksimum sürət zavod məlumatına görə 220 km/s
- 1972-də ABŞ-da Motor Trend İl Avtomobili seçildi
- Cəmi yalnız 12.920 ədəd istehsal edildi, istehsal 1975-də sona çatdı
Maserati V6: Bir Nikahın Mühərriki
Hekayənin qəlbi budadır, ona görə yaxşı dinlə. Citroen Maserati-ni satın aldığında məqsədi aydın idi: İtalyanların yüksək performanslı mühərrik biliklərini öz hidropnevmatik suspensiya texnologiyası ilə birləşdirmək. Yəni bir tərəfdə plov kimi idi, digər tərəfdə dondurma; ikisini bir yerə gətirmək hamının arzusu idi, amma heç kim cəhd etməmişdi.
Maserati-nin əfsanəvi mühəndisi Giulio Alfieri-yə verilən vəzifə, sıfırdan bir V6 layihələndirmək idi. Alfieri-nin həlli isə hələ də danışılan bir mühəndislik incisidir: Mühərrik, mövcud Maserati V8 istehsal dəzgahlarında hazırlana biləcək şəkildə quruldu. Bu səbəbdən silindr blokları arasında vərdişsiz bir 90 dərəcə bucaq var. V6 mühərriklərdə bu bucaq adətən daha dar olardı; Alfieri praktikliyi idealın önünə qoydu. Nəticə? Alüminium gövdəli, yalnız 140 kq ağırlığında, yüngül və kompakt bir mühərrik. Bu mühərrik həmişə ön oxun arxasına montaj edildi; yəni ağır-ağır Amerika V8-lərinin əksinə, SM-in tarazlığı tam bir qılınc ustası incəliyində idi.
Bəs niyə 2.7 litr kimi vərdişsiz bir həcm? Burada dövlət işə qarışır. Fransada müharibədən sonrakı dövrdə "puissance fiscale" adlanan, yəni vergi at gücü qaydaları lüks avtomobilləri cəzalandırırdı. Citroen bu səbəbdən mühərriki kiçik saxladı; texniki bir seçim deyil, vergidən qaçışın mühəndislik refleksi bu idi. Üç Weber karbüratorla qidalanan C114 kodlu mühərrik təxminən 170 at gücü güc və 235 Nm ətrafında Moment Moment istehsal edirdi. Eyni mühərrik ailəsi daha sonra Maserati Merak-da və modifikasiya edilmiş halında minlərlə istehsal olunan Biturbo-da da yaşamağa davam etdi; hətta Ligier JS2 də bu V6-dan istifadə etdi. Yəni Alfierinin mühərriki SM ilə məhdudlaşmadı.
Versiyadan Versiyaya, Rəqəmdən Rəqəmə
SM-in istehsalı boyu mühərrik və ötürmə kombinasiyaları inkişaf etdi. 1972-də Bosch D-Jetronic elektron injeksiyon gəldi, 1973-də isə həcm 3.0 litrə qaldırıldı. Budur versiyaların xülasəsi:
| Versiya | Mühərrik | Güc | İstehsal |
|---|---|---|---|
| SM 2.7 (1970-72) | 2.670 sm³, 3x Weber karbürator | 170 PS | 7.133 ədəd |
| SM 2.7 Injection (1972-75) | Bosch D-Jetronic injeksiyon | 178 PS | 3.500 ədəd |
| SM 3.0 (1973) | 2.965 sm³ | 180 PS | 600 ədəd |
| SM 3.0 Automatique (1973-75) | 2.965 sm³, 3 sürətli avtomatik | 180 PS | 1.012 ədəd |
Bir də maraqlananlar üçün qeyd: Bir SM, Maseratinin Quattroporte II üçün hazırladığı 4.0 litrlik 260 a.g.-lik V8-in sınaq stendi kimi istifadə edildi. Yəni bu kuzov, özündən qat-qat güclü bir canavarı da daşımağa nail oldu.
Hidropnevatik Sehr və Küləyi Yaran Kuzov

Mühərrik işin yalnız yarısı idi. SM-i əsl əfsanə edən şey, Citroënin hidropnevatik dahiliyi idi. Mülahizə et: Avtomobilin asqısı, özünü tarazlayan hidravlik sistemlə işləyir. Yol nə qədər pislər olsun, avtomobil ciddiyyətini qoruyur; əyləc etdikdə isə bütün gövdə bərabər şəkildə alçalır. Bu, avtomobilin önünü dalğıc edib arxasını qaldırmaq əvəzinə, milçək kimi tarazlı durması deməkdir. Bunu təmin edən dörd künc disk əyləc və öndə daxildə yerləşən disklər idi.
DIRAVI adlanan sükan sistemi isə öz-özünə bir dərsdir: Tamamilə hidravlik, sürətə həssas və öz-özünə mərkəzləşən. Park edərkən bir barmaqla döndərirsən, avtomobil yollarının sürətlərində isə sistem sərtləşir. İki turda kilidlənənə qədər döndərirsən və buraxdığın anda sükan öz-özünə mərkəzə geri qayıdır. 1970-lər üçün bu, elmi fantastika kimi görünürdü. Dövrün sükanla döyünən avtomatik səviyyələməli faraları isə o zaman ABŞ-da qanunsuz idi; hesab edə bilirsən, avtomobil texnologiyası həddindən artıq irəli olduğu üçün qadağan edilirdi!
Dizaynda isə imza Robert Oprona məxsus idi. Opron 1962-də Citroënə qoşulmuş, 1964-də dizayn şöbəsinin rəhbərliyinə yüksəlmişdi. SM yuxarıdan baxanda bir damla kimi görünür: geniş ön ox, arxaya doğru daralan ox, arxa qanad ətəkləri və Kamm quyruğu. Citroën lansmanada sürtünmə əmsalını 0.26 kimi açıqlamışdı; bu rəqəm sonradan 0.339 kimi düzəldildi amma o dövr üçün belə aşağı idi. Bu aerodinamika sayəsində avtomobil, üç Weber karbüratorlu təvazökar həcminə baxmayaraq 220 km/s fabriksürətinə çatır, müstəqil sınaqlarda 235 km/s-yə qədər sürətlənə bilirdi. Kapot aviasiya sinfi alüminiumdan idi, xarici hissələr isə xrom əvəzinə paslanmayan poladdan hazırlanmışdı; Michelinin yarışlar üçün hazırladığı şüşə lifli təkərlər isə standart təkərin yarısından yüngül idi.
"Yolda Concorde": Mükafatlar və İkonlaşma
SM yalnız mühəndislik möcüzəsi deyildi, eyni zamanda bir simvol idi. Dövrün hakimlərinə ona "Yolda Concorde" ləqəbini verdilər; bu müqayisə boşuna deyildi. Concorde necə aviasiyada optimizm və irəliləyiş texnologiyasının simvolu idisə, SM də avtomobil dünyasında eyni ruhu daşıyırdı.
Mükafatlar bölməsində tez-tez qarışdırılan bir məqamı dəqiqləşdirək: SM, 1971 Avropa İlin Avtomobili müsabiqəsini qazanmadı; həmin il üçüncü oldu və birinciliyi daxili rəqibi, yəni Citroën-in öz modeli GS qazandı. Amma SM əsl sahəsini 1972-də tapdı: ABŞ-da Motor Trend İlin Avtomobili mükafatını qazandı və bu, o dövrdə Amerikan olmayan bir nəqliyyat vasitəsi üçün demək olar ki, misilsiz bir uğur idi. Mükafatın əsaslandırmasında avtomobilin ilin avtomobili ruhuna dünyada hər şeydən daha yaxşı uyğun gəldiyi bildirildi. Popular Science isə sınaqdan keçirdiyi avtomobillərin heç birinin SM qədər qısa əyləc məsafəsinə malik olmadığını bildirdi.
Motor idmanlarında da susmamışdı. SM, ilk yarış çıxışı olan çətin 1971 Rallye du Maroc-u qazandı; Citroën qısa ox məsafəli yarış variantı belə hazırladı. Əlaqəli ədəbiyyatda 1974 dünya ralli çempionluğu və 1975 Daytona qələbəsi kimi iddialar da dolaşır, amma bu iki uğur etibarlı arxiv qeydləri ilə təsdiqlənmir; möhkəm olan tək böyük qələbə 1971 Marokk Rallisi. Bu fərqi bilmək, əfsanəni əfsanə edən həqiqətləri qorumaq baxımından vacibdir.
Texniki Məlumatlar: SM Rəqəmlərlə Nə Deyir?
Gəl maraqlandıgın rəqəmlərə baxaq. Zavod məlumatlarına görə karbüratorlu 2.7 versiyası 170 PS güc, 220 km/s maksimal sürət və 12,5 L/100 km sərfiyyat təklif edirdi. 0-60 mph sürətlənmə 8,5 saniyə; km/s ilə ölçülən 0-100 km/h dəyəri isə müstəqil testlərdə 8,9 saniyə kimi qeydə alındı. Moment dəyəri isə maraqlı bir vəziyyətdir: İstehsalçı momenti rəsmi texniki cədvəllərdə açıqlamadı; mövcud təxminən 235 Nm rəqəmi ikinci dərəcəli mənbələrdən gəlir, buna görə də onu dəqiq zavod məlumatı kimi təqdim etmirik.
| Xüsusiyyət | Dəyər (SM 2.7, karbüratorlu) |
|---|---|
| Motor | Maserati C114 V6, 2.670 cc |
| Güc | 170 PS (125 kW) |
| Moment | Təxminən 235 Nm (istehsalçı açıqlaması yoxdur) |
| 0-100 km/h | 8,9 saniyə |
| Maksimal sürət | 220 km/s (zavod) |
| Ötürücü | 5 sürətli mexaniki |
| Çəki | 1.450 kq |
| İstehsal sayı | 12.920 (bütün versiyalar) |
Son Pərdə: Niyə 1975-də Bitdi?
Hər gözəl hekayədə olduğu kimi bu da bir sona yaxınlaşırdı, üstəlik qorxunc bir sürətlə. Satış rəqəmləri hekayənin özü danışır: 1971-də 4.988 ədəd satılan SM, 1974-də yalnız 294 ədədə, 1975-də isə 115 ədədə düşdü. Bəs nə oldu?
Hər kəsin ilk ağlına gələn günahkar 1973 neft krizisi; dövr həqiqətən də iqtisadi tənəzzül ilə mübarizə aparırdı. Amma mənzərə daha mürəkkəb idi. Eyni dövrdə daha çox yanacaq sərf edən avtomobillər bazara çıxarıldı və satıldı. Əsl zərbəni ABŞ bazarında NHTSA-nın 1974-də qüvvəyə mindirdiyi 5 mph tampon qaydası vurdu: Bu qayda, SM-in dəyişkən hündürlüklü hidropnevmatik asqısı ilə faktiki olaraq uyğun gəlmirdi və ABŞ bazarı üçün dizayn ölü doğuldu. Bir də baxım faktoru var: Weber karbüratörünün tənzimlənməsinin və vaxt zəncirinin baxımının laqeyd yanaşılması, 60.000 km ətrafında mühərrik nasazlıklarına səbəb olurdu. Yəni SM, düzgün baxılmadıqda sahibinə bahalı dərslər verən bir avtomobil idi.
Son pərdə 1974-75-də gəldi: Citroën iflas etdi və Peugeot şirkəti ələ keçirdi. Yeni idarəetmə 1975-ci ilin mayında Maserati-dən ayrılmaq və SM istehsalını dayandırmaq qərarı aldı. Son 135 SM, Ligier-in Vichy fabrikasında istehsal edildi. Ümumi 12.920 ədədlə SM, qısa, lakin sıx bir həyat yaşadı.
Miras: SM Bizə Nə Qoydu?
İstehsal bitsə də, hekayə bitmədi. DIRAVI sükanın sürətə həssas hidravlik prinsipi zamanla bütün avtomobil sənayesinə yayıldı; SM-in dinamik xüsusiyyətlərinin çoxu 1974-də çıxan və böyük uğur qazanan Citroën CX-ə ötürüldü. Transmissiya komponentləri Lotus Esprit-də yaşamağa davam etdi, mühərrik isə Maserati Merak-da yoluna davam etdi. 1987-də SM World-ün turbozləşdirilmiş SM-i Bonneville-də sinif rekordu qıraraq 325 km/s sürətinə çatdı; kuzovun aerodinamikası ölümündən sonra belə işini görürdü.
Prestij tərəfi də güclü idi: İki SM présidentielle, tam 37 il boyunca Fransa prezidentləri tərəfindən istifadə edildi və 1972-də Pompidou ilə Kraliça Elizabet II-nin açılış turunu daşıdı. Leonid Brejnev, Johan Cruijff və Carlos Santana kimi şəxslər də SM sahibi idi. 2005-də Automobile Magazine, SM-i "Ən Ecazkar 100 Avtomobil" siyahısında 11. yerə qoydu. Chapron istehsalı SM Mylord isə 2014-də auksionda 548.320 avroya satıldı.
Bəs bu hekayənin mahiyyəti nədir? SM, iki fərqli avtomobil mədəniyyətinin -Fransız hidropnevmatik rahatlığı ilə İtalyan mühərrik həvəsinin- mükəmməl sintezi oldu. Alfieri-nin 90 dərəcəli V6-sı, Opron-un damla kuzovu və DIRAVI-nin hidravlik sehri birləşəndə, avtomobil tarixinin ən qeyri-adi GT-si doğuldu. Qısa ömrünə baxmayaraq bu gün də kolleksionerlərin sevimliləri arasında olması boşuna deyil: SM sadəcə bir avtomobil deyil, iki ölkənin mühəndislik zəkasını bir gövdədə birləşdirən manifestodur. Və məncə, 15 yaşlı bir avtomobil həvəskarı kimi deyim: Bu qədər cəsarətli avtomobillər artıq istehsal olunmur.
Mənbələr
- Citroën SM
- The Citroën SM: The 1972 Motor Trend Car of the Year
- Car of the Year 1971
- Sadomasochistic: The Pleasures and Pains of the Citroën SM
- 50 Years ago: The Citroën SM - The Concorde of the Road
- 1975 Citroën SM Injection performance
- CITROEN SM (1970-1975)
- 1973 Citroën SM a smooth, Maserati-engined masterpiece
- 1974 Citroën SM V8: A Mystery No More
- Citroen SM Review