Buxaralıdan Benzinliyə Keçiddə Qara Sürət Rekordlarının Əsri

Qara sürət rekordlarının əsri, daxili yanma mühərrikinin texnoloji yetkinlik əyrisini oxuya biləcəyimiz ən aydın məlumat seriyasıdır: 1898-ci ildə elektrikli bir nəqliyyat vasitəsi ilə 63 km/s ilə başlayan rəsmi qeyd, əvvəl buxarlı, sonra benzinli mühərriklərə keçdi və 1947-ci ildə 634 km/s-lik təkər gücü zirvəsinə çatdı. 1964-cü ildən sonra mütləq rekordu təyyarə və raket itkisi ələ aldı; benzinin hekayəsi isə bu gün 500 km/s-ə yaxınlaşan istehsal avtomobillərində davam edir. Bu səhifə, hər rekordun arxasındakı mühərrik memarlığını - silindr sayını, supersarjı, yanacağı - dövrünün mühəndislik sərhədi ilə birlikdə izah edir.

Rekord Necə Ölçülür: Qaydaların Öz Mühəndislik Tarixi

Mütləq qara sürət rekordu, quruda təkərli bir nəqliyyat vasitəsi ilə əldə edilən ən yüksək sürət kimi təyin olunur. Ölçmə bu gün 1 km və ya 1 mil üzərində, əks istiqamətlərdə edilən və bir saat içində tamamlanan iki keçidin ortalaması ilə aparılır; yeni rekord köhnəni ən azı %1 keçməlidir. Bu %1 həddi, onda birlik kronometrə səhvlərinin rekord elan edilməsinin qarşısını alan bir küylər filtri kimi işləyir.

Qaydalar bir gündə yaranmadı. 1902-ci il ətrafında Automobile Club de France ilk rekord hakimi oldu; 1924-cü ildə AIACR - 1947-ci ildən etibarən FIA - bugünkü qaydanı gətirdi: əks istiqamətlərdə iki keçid, külək effektinin neytrallaşdırılması, %1-ə qədər mail toleransı və 0,01 saniyə dəqiqliyi ilə vaxt ölçməsi. Külək şərtinin mənası sadədir: yalnız çılpaq sürət yox, iki istiqamətdə sübut edilmiş sürət ölçülür.

Lakin 1963 qaydaların böhran ili oldu. Craig Breedlove'ın üç təkərli və itki güclü Spirit of America vasitəsini FIA tanımadı, FIM təsdiqlədi. Qarışıqlıq 11 dekabr 1964-də Parisdə imzalanan FIA-FIM sazişi ilə sona çatdı və o tarixdən bəri mütləq rekord sahibi heç bir vasitə təkər güclü deyil.

Elektrik və Buxarın Qısa Hökmranlığı: 1898-1906

İlk rəsmi rekord, bugünün baxışı ilə ironikdir: elektrikli bir nəqliyyat vasitəsi. 18 dekabr 1898-də Achères-də Gaston de Chasseloup-Laubat, Jeantaud Duc ilə 39,24 mph (63,15 km/s) etdi. Bir il sonra, 29 aprel 1899-da Camille Jenatzy, aerodinamik olaraq məqsədli dizayn edilmiş ilk LSR vasitəsi olan La Jamais Contente ilə 65,79 mph-ə yüksələrək 100 km/s həddini keçdi. Jenatzy'nin rekordu üç il dayandı; sonra ağır akkumulyatorları benzinli və buxarlı rəqiblərə məğlub oldu.

Buxarın zirvəsi iki rəqəmlə ümumiləşir. 13 aprel 1902-də Léon Serpollet, Gardner-Serpollet Œuf de Pâques ilə 75,06 mph aldı. Asıl dönüm noktası ise 26 yanvar 1906 oldu: Fred Marriott, Daytona Beach-də Stanley Rocket ilə 127,66 mph (205,44 km/s) edərək həm 200 km/s-i aşan ilk rekordu, həm də dövrün dəmir yolu rekordunu keçən ilk avtomobil rekordunu qırdı. Bu göstərici dörd il mütləq rekord, tam 103 il isə buxar rekordu kimi qaldı; lakin 25 avqust 2009-da İngiltərə istehsalı Inspiration buxarlı avtomobili ilə Edwards hərbi bazasında Çarles Burnett III sükanında buxar quru sürət rekordunu yenilədi.

Benzinli Mühərrik Rekordu Nə Vaxt Ələ Keçirdi?

Daxili yanma mühərrikinin ilk rekordu 5 avqust 1902 tarixinə aiddir: William Kissam Vanderbilt II, Mors Z ilə 76,03 mph. Bunu sürətli bir zəncir izlədi - Mors, Gobron-Brillié, Mercedes və Darracq avtomobilləri növbə ilə zirvəyə oynadı. 21 iyul 1904-da Luis Rigolly, Gobron-Brillié ilə 103,56 mph edərək millə görə ilk 100 mph üstü rekordu qeydə aldı. Eyni dövrdə Henri Ford, 12 yanvar 1904-də Ford 999 ilə 91,37 mph sürətinə çatdı; sənayenin qurucusu da sürətin cazibəsinə laqeyd deyildi.

Əbədi keçid 8 noyabr 1909-da gəldi. Viktor Hémery, Brooklands-də 21,5 litrlik (1.310 düym³) sıralı-4 Benz mühərrikli Blitzen Benz ilə 125,94 mph etdi - bu, ilk elektronik vaxt ölçməli yarış idi və benzini bir daha geri düşməyəcək şəkildə önrə keçirdi. Mühəndislik baxımından mesaj aydındır: buxarın istilik səmərəliliyi və çəkisi, böyüdülməsi asan və üst fırlanma sayları getdikcə artan benzinli mühərrikə qarşı uzun müddətdə müdafiə oluna bilməzdi. 1914-də Lidston Hornsted, Benz No. 3 ilə Brooklands-də 124,09 mph nəticəsi alaraq AIACR-nin iki tərəfli yarış qaydasına əsasən ilk rekordu rəsmiləşdirdi; qayda və texnologiya eyni çərçivəyə yığılmışdı.

Təyyarə Mühərriklərinin Dövrü: Daytona, Milano-Napoli və 200 mph Psixologiyası

1920-ci illərin rekord avtomobillərində bir memarlıq qərarı görürsünüz: mühərrik bölməsində artıq avtomobil mühərriki deyil, seriya istehsalı təyyarə mühərriki var. Silindr sayı və həcm, aviasiya sənayesinin təchizat zəncirindən pulsuz gəlirdi. Cədvəl bu sıçrayışı beş sətirdə ümumiləşdirir:

FIAT Mephistopheles-in 234,98 mph-lik yarışı həmçinin ictimaiyyətə açıq yolda bu günə qədər edilmiş ən sürətli quru sürət rekordu cəhdi kimi qeydlərdə qalır. Daytona isə bu dövrün səhnəsi kimi önə çıxır: V. K. Vanderbilt 1904-cü ildə Mercedes-i ilə 92,30 mph rekordu ilə bura geri dönmüşdü və Daytona, "dünyanın sürət paytaxtı" olaraq ümumilikdə 11 dünya rekorduna ev sahibliyi etdi. Frank Lockhart 1928-ci ildə təkmühərrikli avtomobil sinifində 198,22 mph sürətlə həddə yaxınlaşdı; 29 mart 1927-də Henry Segrave, cüt Sunbeam Matabele V12 təyyarə mühərrikli Sunbeam 1000 hp "Mystery" ilə 203,79 mph sürət göstərərək 200 mph-i aşan ilk avtomobil oldu. Segrave 11 mart 1929-da Golden Arrow ilə 231,45 mph sürətə yüksəldi və bu yürüşlərdən sonra cəngavər unvanı aldı. Həmin illərdə J.G. Parry-Thomas, 27 litrlik Liberty L-12 V12 təyyarə mühərrikli Babs ilə 1926-cı ildə Pendine-də 171-172 mph-lik rekordlarla ingilis cəbhəsini daşıyırdı.

Campbell Dövrü və İlk 300 mph

Malcolm Campbell-ın karyerası bir sətirdə miqyas böyüməsini oxudur: 1924-cü ildə Sunbeam 350HP ilə 146,16 mph; 1925-ci ildə ilk 150 mph; 1927-ci ildə Napier Lion W12 mühərrikli Napier-Campbell Blue Bird ilə 174,88 mph; 1933 və 1935-cü illərdə 36,7 litrlik süperşarjlı Rolls-Royce R V12-li Campbell-Railton Blue Bird ilə 272,46 və 276,82 mph. Son addım 3 sentyabr 1935-də gəldi: Bonneville-də 301,13 mph - həm ilk 300 mph keçidi, həm də Bonneville duz gölündə qırılan ilk mütləq rekord.

Müharibədən əvvəlki son pərdədə iki ingilis nəhəngi qarşılaşdı: George Eyston-un cüt Rolls-Royce R mühərrikli Thunderbolt-u 1938-ci ildə 357,5 mph sürətə çatdı; John Cobb isə cüt Napier Lion-lu Railton ilə 1947-cü ildə 394,20 mph sürət göstərdi - tək keçiddə 400 mph-i aşan ilk yürüş və daxili yanma, təkərlə gedən avtomobilin mütləq rekord zirvəsi. Bu iki rəqəmi dövrün ən yaxşı pist motosikletlərinin sürətləri ilə müqayisə etdikdə, otuz il ərzində benzin mühərrikinin nəyi mümkün etdiyini miqyas kimi görürsünüz.

1963 Krizisi: Təyyarələr Benzin Rekordlarını Niyə Kölgələdi?

Cavab itki fizikasındadır: təkərlə gedən avtomobildə dartı, təkərin zəminə basdığı sürtünmə ilə məhduddur və təkərin periferik sürəti materialın dözə bildiyi mərkəzdənqaçma yükü ilə məhdudlaşır. Turbojet bu iki üst həddi də rədd edir. 5 avqust 1963-də Craig Breedlove, turbojetli Spirit of America ilə Bonneville-də 407,447 mph sürət göstərdi; yürüş əvvəlcə qeyri-rəsmi sayıldı, sonra FIM təsdiqlədi və 34 illik ingilis hegemonluğunu ABŞ-a qaytardı.

Sonrakı iki il sürət yarışına deyil, ölçülə bilən bir mühəndislik duellosuna çevrildi. 1964-cü ildə Bonneville-də sıra belə işlədi: Wingfoot Express 413,2; Art Arfons-un Green Monster-ı 434,03; Spirit of America 468,7 və 526,28; Green Monster 536,71 mph. 1965-ci ildə Breedlove, Sonic 1 ilə 555-i və FIA təsdiqli ilk itki gücü ilə gedən rekord olan 600,60 mph-i gördü; Arfons həmin il 576,55 mph ilə cavab verdi. Bu arada Donald Campbell, 17 iyul 1964-də 4.000 hp Bristol Proteus qaz turbinli Bluebird CN7 ilə 403,10 mph sürət alaraq təkərlə gedən son mütləq rekordu möhürlədi; anlaşmazlık dövründə eyni vaxtda üç fərqli "mütləq rekord" sahibi sayılırdı - Campbell (FIA), Breedlove (FIM) və təsdiqsiz reaktiv avtomobillər.

Reaktiv və raketa dövründə də sıralama mühəndislik məntiqini izlədi: 23 oktyabr 1970-ci ildə Gary Gabelich raketli Blue Flame ilə 622,41 mph sürət göstərdi; 4 oktyabr 1983-cü ildə Richard Noble Rolls-Royce Avon turbojetli Thrust2 ilə 633,47 mph sürətə çatdı. Zirvə 15 oktyabr 1997-cü ildə gəldi: Andy Green iki Rolls-Royce Spey turbofanlı ThrustSSC ilə Black Rock səhrasında 763,035 mph (1.227,986 km/s) sürət göstərərək səs baryerini aşan ilk avtomobil oldu. Təkər gücü cədvəlində isə Goldenrod 1965-dən 1991-ə qədər rekordu əlində saxladı. Budweiser Rocket-in 1979-cu ildə 739,666 mph sürətə çatıb səs baryerini aşdığı iddiası isə heç vaxt təsdiqlənmədi.

Bu gün Ən Sürətli İstehsal Avtomobili Hansıdır?

Mütləq rekordu itki gücü ilə işləyən avtomobillər ələ keçirsə də, benzinin (və artıq elektriğin) hekayəsi istehsal avtomobillərində davam edir. Sentyabr 2025-də elan edilmiş rəsmi rekordla Yangwang U9 Xtreme, 308 mph (496 km/s) sürətlə rəsmi ən sürətli istehsal avtomobili statusundadır; onu 475 km/s sürətlə SSC Tuatara və 454 km/s sürətlə Bugatti W16 Mistral izləyir. Koenigsegg Jesko Absolut isə bəzi siyahılarda 330 mph (531 km/s) təxmini uç dəyəri ilə zirvədə göstərilir - burada rəsmi ölçmə ilə təchizatçı təxmini arasındakı fərqi bilmək lazımdır: biri sübuta yetirilmiş yürüş, digəri mühəndislik proyeksiyasıdır.

Dönüş nöqtələri xətti də öyüdçüdür: McLaren F1 240 mph, Bugatti Veyron 253 mph, Guinness təsdiqli SSC Ultimate Aero TT 256,18 mph (2007), Veyron Super Sport 267 mph. Daha erkən istinad kimi AC Cobra Mk III 427 1965-ci ildə 165 mph (266 km/s) sürətlə dövrünün istehsal həddini müəyyən edirdi. Elektrik tərəfində isə Rimac Nevera dört elektrik mühərriki və 1.888 hp gücü ilə 2023-cü ildə öz rekordunu qırdı; benzin və elektrik ilk dəfə 1898-1906 arasındakı cədvəli tərsinə çevirməyə çalışır.

Gələcəyə yönəlmiş iki layihə də proqramdadır: Bloodhound LSR 1.050 mph hədəfi ilə davam edir; Avstraliyalı Rosco McGlashan-ın Aussie Invader raket avtomobili isə maliyyə vəsaitinin tapılmasını gözləyir. North American Eagle layihəsi isə sürücüsü Jessi Combs-un 2019-cu ildəki ölümündən sonra tərk edildi; Combs-un 2013-cü ildəki 392,95 mph-lik yürüşü 2020-ci ildə ölümündən sonra təsdiqlənmiş 522,783 mph rekordu ilə taclandırıldı. Qadın sürücülərin öz xətti çoxdan mövcuddur: FIA mühərrikli avtomobil rekordlarında cins ayrımı etmir; qeyri-rəsmi qadın rekordları Dorothy Levitt ilə (1906, Napier ilə 96 mph) başlayır, Paula Murphy, Betty Skelton, Lee Breedlove və Kitty O'Neil (1976, reaktiv SMI Motivator ilə 512,71 mph) izləyir.

Əsrin Məlumatı Nə Deyir?

Rekordları tək bir ox üzərində oxusanız, cədvəl aydınlaşır: 63 km/s'dən 205 km/s'ə səkkiz, 322 km/s'ə (200 mph) iyirmi doqquz, 483 km/s'ə (300 mph) otuz yeddi il getdi. Motor tərəfdə isə eyni əyri üç memarlıq qərarı ilə yazıldı: əvvəlcə həcmi sərhədsiz böyütmək (Blitzen Benz-in 21,5 litri), sonra aviasiyadan hazır çoxsilindirli mühərrikləri götürmək (Napier Lion, Rolls-Royce R), nəhayət, itələməsi prototipin xərcinə olan təyyarə və raketləri işə salmaq. Bu gün 496 km/s sürətli istehsal avtomobilinin ortasında çalışan texnologiyanın - turboçarj, yüksək fırlanma, inkişaf etmiş yanacaq - kökləri, Daytona çimərliyində Marriott-in buxarının söndüyü günə qədər uzanır. Bir əsirlik məlumat seriyası, daxili yanma mühərrikinin hər sərhədi necə aştığını və sərhədləri kimin üstələdiğini bu qədər açıq danışan azsaylı qeydlərdən biridir.

Mənbələr

• Quru sürət rekordlarının siyahısı
• İlk quru sürət rekordu avtomobillərinin qısa tarixi
• Sürətin doğulduğu yer - Ormond Beach şəhəri, FL
• Dünyanın sürət paytaxtı - Daytona Beach-də rekord günləri
• Spirit of America - Amerika Sürət Muzeyi
• ThrustSSC
• Bunlar dünyanın ən sürətli 10 avtomobilidir
• Ən sürətli 100 istehsal avtomobili
• Dünyanın ən sürətli avtomobili (2026 bələdçisi)