Enfield 8000: 112 ədəddə qalan elektrikli cəhdi

1976-cı ilin mayının sonunda Vayt adasından çıxmış bir avtomobil layihəsi sessizcə bağlandı. Ona sahib çıxan yox idi; istehsal xətti dayanmış, ələ mövcud avtomobillər elektrik idarələrinin reklam parklarında nümayişə çevrilmişdi. Halbuki üç il əvvəl bu avtomobil, 1973-cü il neft böhranının yaratdığı panik şəraitində Birləşmiş Krallığın elektrikli gələcək vədi kimi təqdim edilmişdi. Enfield 8000 adlanan bu kiçik, iki nəfərlik şəhər avtomobili, 1970-ci illərdə elektrikli avtomobillərin niyə tutmadığını anlatmağın ən konkret nümunəsidir: məhdud menzil, yüksək qiymət və infrastruktursuz bir bazar. Bu gün lityum-ion dövründə yaşayanlar üçün isə, yarım əsr əvvəl qurşun-turşu batareyaları ilə yazılmış bir mühəndislik dərsidir.
Bu səhifədə Enfield 8000-in yaranmasından sonuna qədər bütün hekayəni tapacaqsınız: 1973-cü il neft böhranının elektrikli avtomobil axtarışını necə alovlandırdığı, avtomobilin texniki xüsusiyyətləri, Yunanıstandakı istehsal macərası və layihənin niyə yalnız 112 yox, mənbələrə görə 100 ilə 123 arasında daimi istehsal ilə başa çatdığı. Bəli, istehsal sayı tam dəqiqləşməmiş bir layihədir bu; ən geniş qəbul edilən rəqəm 120. Bəs onda bu təcrübə niyə uğursuz oldu?
Neft Böhranı və Elektrikli Şəhər Avtomobili Fikri
1973-cü ildə OPEC-in neft embarqosu elektrikli avtomobil tədqiqatlarında ani bir sürətlənmə yaratdı. Neft qiymətləri təxminən dörd dəfə artaraq barel başına 12 dolları keçdi; 1970-ci ildə Birləşmiş Krallık neft ehtiyacının 94 faizini idxal edirdi. Benzin təchizatının tamamilə kəsilə biləcəyi ehtimalı ciddi şəkildə müzakirə olunurdu. Enfield 8000 məhz bu şəraitdə formalaşdı.
Layihənin kökləri əslində daha qədimə, 1966-cı ilə uzanır. Birləşmiş Krallıq Elektrik İdarəsi praktik bir elektrikli şəhər avtomobili hazırlamaq üçün müsabiqə elan etdi. Vayt adasındaki Enfield Automotive Ford kimi güclü rəqiblərini geridə qoyaraq müqaviləni qazandı. Dizayn komandasında yunan və ingilis mühəndislər birlikdə çalışdı; layihənin tərtibatını üzərinə götürən John Ackroyd daha sonra Thrust 2 quru sürət rekordu avtomobilinin yolunu davam etdirəcəkdi. Şirkətin sahibi isə yunan milyonçu Giannis Goulandris idi.
Avtomobilin taleyində maraqlı bir döngə də var idi: 1969-cu ilin noyabrında Arizona ştatının Phoenix şəhərindəki ilk beynəlxalq elektrikli avtomobil simpoziumunda nümayiş olunan prototip üçün Kaliforniya qubernatoru Ronald Reagan zavod yeri, subsidiya və qarant olunmuş sifariş vəd etdi. Goulandris bu təklifi rədd etdi. Qərarın nəticələri, sonrakı bölmələrdə görəcəyimiz istehsal köçürülməsi ilə birlikdə layihənin ən çox müzakirə olunan anı olmaqda davam edir.
Önə Çıxanlar
- İstehsal illəri 1973-1976; ümumi istehsal mənbələrə görə 100-123 ədəd arası, ən qəbul edilən rəqəm 120
- Motor gücü 8 bhp (6 kVt), 48 voltluq DC sistem, qurşun-turşu batareyalar təxminən 308 kq ağırlığında
- Təxminən 40 mil (64 km) menzil, 37-48 mph arası maksimal sürət bəyanatları
- Qiyməti 2600-2800 sterlinq: eyni pula iki Mini almaq mümkün idi
- İstehsal İngiltərədən Yunanıstanın Syros adasına köçürüldü; araç Yunanıstanda qanuni olaraq satıla bilmədi
Enfield 8000-in Texniki Xüsusiyyətləri: Nə Edə Bilirdi?

Mühəndislik terminologiyası ilə desək, Enfield 8000 batareya-elektrikli, arxa ittirməli, iki nəfərlik şəhər avtomobili idi. Külərlər arasındakı ötürücə tunelində 48 voltluq DC mühərrik işləyirdi və 8 bhp (6 kVt) güc istehsal edirdi. Güc ötürülməsində tək mərhələli sürət qutusu və geri vəntil var idi; idarə isə iki pedalla, qaz və əylə ilə həyata keçirilirdi. Torc dəyəri heç bir dövrdə istehsalçı tərəfindən açıqlanmadı.
Enerji anbarını qurğuşun-turşu batareyalar təşkil edirdi. Mənbələrdə batareya konfiqurasiyası ilə bağlı iki fərqli izah var: bəziləri səkkiz ədəd 12 voltluq vahiddən, bəziləri səkkiz ədəd 6 voltluq monobloktan bəhs edir. Hər iki halda ümumi batareya çəkisi təxminən 308 kq idi; 1970-ci illərin qurğuşun-turşu texnologiyasında enerji sıxlığı, bu qədər ağır batareya paketi müqabilində bugünkü ölçülərlə çox təvazöklər bir məsafə təklif edirdi.
Şasidə pragmatik həllər gözdən yumurulmurdu. Kəsiyi kvadrat olan polad borudan nərivanə tipli şassi, üzərində alüminium ərintisindən gövdə panelləri ilə yerdəriilmiş polad skelet. Suspensiya hissələri Hillman Imp-dən, qapılar Mini-dən uyğunlaşdırılmışdı; arxa aks Reliant-ın üç təkərli modellərindən yaradılmışdı. Əylələr qabaqda və arxada baraban idi. Buna baxmayaraq mühəndislik kobud deyildi: araç qəza testlərindən keçdi və külək tunneli ölçmələrində sürükləmə əmsalını Porschedən daha yaxşı nəticə ilə çıxardı.
| Xüsusiyyət | Dəyər |
|---|---|
| Gövdə tipi | İki nəfərlik (bəzi mənbələrdə 2+2) şəhər avtomobili |
| Mühərrik | 48 V DC elektrik mühərriki, arxa ittirmə |
| Güc | 8 bhp (6 kVt) |
| Torc | İstehsalçı tərəfindən açıqlanmadı |
| Sürət qutusu | Tək mərhələli + geri vəntil |
| Batareya | Qurğuşun-turşu, təxminən 308 kq |
| Maksimal sürət | 60-77 km/s arası (mənbə göstəriciləri) |
| Məsafə | Təxminən 40 km - 90 km (şərtlərə görə) |
| Sürətlənmə | 0-30 mph: 12,5 san (istehsalçı məlumatı) |
| Qiymət | 2.600-2.800 funt sterlinq |
Performans rəqəmlərindəki yayılma nə deməkdir?
Maksimal sürət üçün 37 mph-dən 48 mph-ə, məsafə üçün 25 mildən 56 milə qədər uzanan göstəricilər var. Bu yayılma bir uyğunsuzluq deyil, qurğuşun-turşu batareyaların xarakteristikasının təbii nəticəsidir: məsafə və performans, batareyanın şarj vəziyyətinə, hava temperaturuna və istifadə şərtlərinə görə ciddi şəkildə dəyişir. İstehsalçı kitabçası 40 mph və 0-30 mph-də 12,5 saniyə verərkən, 1976-cı ilin əvvəlində aparılmış müstəqil bir yol testi istifadəyə yararlı məsafəni 25 mil (40 km) kimi ölçmüşdü. Real dünya, broşurdan daha amansız idi.
Vayt Adasından Siroza: İstehsal Macərası
İstehsal Vayt Adasındakı Somerton Works-də başladı. Ancaq fəhlə münaqişələri və istehsal gecikmələri layihəni çətin vəziyyətə saldı və istehsal xətti Yunanıstanın Siros adasındaki Neorion Tərsanəsinə köçürüldü; şirkət Enfield-Neorion adını aldı, mərkəzi Pirəyə köçdü. Ermupolidəki zavodda yunan mühəndisləri və texnikləri alüminium korpusu, şassi, yığılmanı və elektrik sistemini öz üzərinə götürdülər.
Daşınma qərarı bu gün də müzakirə edilən bir qırılma nöqtəsidir. Tənqidçi Constantinos Adraktas, istehsalın yunan adasına köçürülünə etiraz edərək istefa verdi; o, adada xərclərin layihəni uğursuzluğa məhkum edəcəyini düşünürdü. Daşınmanın səbəbi ilə bağlı fərqli təsvirlər də mövcuddur: bəziləri iş münaqişələrini, bəziləri xərcləri önə çəkir; başqa bir təsvirdə isə sahibin istehsalın tərtibatı edən yunanlara məxsus olması gerektiyi yönündeki yanaşması vurğulanır.
Əsl paradoks budur: avtomobil Yunanıstanda istehsal olunmasına baxmayaraq, Yunanıstanda qanuni olaraq satıla bilmirdi. Qanunvericilik elektrikli avtomobil kateqoriyasını tanımırdı, vergi təsnifatı isə tıxanırdı. İstehsal olunan avtomobillərin demək olar ki, hamısı ixrac edildi, prioritet bazar Birləşmiş Krallıq oldu; bəzi avtomobillər Avstraliya və Cənubi Afrikaya da satıldı. Şirket, yunan adalarında rent-a-car bazarı üçün bir Jeep versiyası belə hazırladı, amma yerli satış heç vaxt baş tutmadı.
Niyə Cəmi 100-dən Çox Avtomobil İstehsal Edildi?
Ümumi istehsal sayı mənbələrə görə 100 ilə 123 arasında dəyişir; ən çox qəbul edilən rəqəm 120 avtomobildir və onların 65-i Elektrik Təşkilatı və cənubi İngiltərədəki elektrik idarələri tərəfindən istifadə edildi. Yəni istehsalın təxminən yarısını dövlət qurumları özləri alaraq yanacaq qənaətli avtomobilləri təqdim etməyə çalışdı. İctimai satışlara gəldikdə, ümumi istehlakçıdan cəmi 40 qədər avtomobil satıldı.
Səbəb mühəndislikdən çox iqtisadiyyat idi. Avtomobilin qiyməti 2.600 ilə 2.800 funt aralığında idi; eyni pulla iki Mini almaq mümkün idi. Qarşılığında alıcıya təqdim edilən şey, 64 kilometrlik nominal, real şəraitdə daha qısa bir məsafə və 8 at gücü idi. Şarj infrastrukturu yox idi; ikinci avtomobil kimi belə bahalı bir təklif idi. Kriz illərində susuzluğu üzündən bir müddət gözden düşən benzinli lüks avtomobillər belə normaləşdikcə, elektrikli şəhər avtomobilinə olan maraq tez buxaralandı. İstehsal 1976-cı ilin mayında tamamilə dayandı; hekayə, sahibinin mərc kimi gördüyü bu girişimi sınayıb olmadığı üçün bağlaması ilə sona çatdı.
1970-ci illərdə Elektrikli Avtomobillər Niyə Yayilmadı?
Enfield 8000-in uğursuzluğu dövrün bütün elektrikli avtomobil cəhdlərinin ümumi taleyini xülasə edir. Problem yalnız avtomobilin mühəndisliyi deyildi; problem, avtomobilin qarşısına qoyulan fizika və bazar şəraitı idi.
- Batarya texnologiyası: Qurğuşun-turşu elementlərin enerji sıxlığı, 300 kiloqramlıq bir paket qarşılığında yalnız onlarla kilometr məsafə verirdi. Lityum-ion inqilabı hələ qırx il uzaqda idi.
- Xərc: Aşağı seriya istehsalı vahid qiyməti yuxarı çəkdi; Enfield-in qiyməti iki Mini-ə bərabər idi.
- İnfrastrukturun olmaması: Şarj şəbəkəsi deyə bir şey yox idi; istifadəçi ev prizinə məhkum idi.
- Menzil və performans qavrayışı: 40 kilometrlik real menzil və dəqiqələr çəkən sürətlənmə, benzinli rəqiblərin yanında satılması çətin bir kombinasiya idi.
Bu dörd amil bir araya gəldikdə nəticə proqnozlaşdırıla bilən idi. Ancaq ədalət baxımından bir məqam əlavə etmək lazımdır: layihə zibilə atılmış bir mühəndislik fəlakəti deyildi. Yüngül alüminium gövdə, aşağı sürütlənmə əmsalı, inteqrasiya edilmiş paketləmə və sadə iki pedal istifadəsi kimi həllər, onilliklər sonra müasir elektrikli avtomobillərin əsas dizayn prinsiplərinə çevriləcəkdi.
Bugündən Baxış: Qalıqlar və Miras
Elektrik idarələrinin promosiya parklarından qayıdan avtomobillərin əksəriyyəti 1980-ci illərdə metal axıtmağa verildi. Bugün Birləşmiş Krallıq yollarında istifadə edildiyi məlum olan təxminən üç nüsxə var; bir neçə avtomobil muzey və kolleksiyaçıların əlində yaşayır. Sirosdakı sənaye muzeyində sərgilənən bir nüsxə, adadakı istehsalın əllillik xatirəsini daşıyır; layihə, bu gün dünyanın ilk müasir elektrikli kütləvi istehsal avtomobili kimi anılır.
Ən canlı miras isə gözlənilməz bir yerdən gəldi: bir avtomobil həvəskarı, 1974 model bir Enfield 8000-i küçədə istifadə oluna bilən elektrikli drag yarış avtomobilinə çevirdi. Alüminium gövdə qorunmuş, içinə boru poladdan kosmik karkas və müasir ötürmə qurğusu əlavə edilmişdi; avtomobil bir dövr dünyanın ən sürətli küçədə istifadə oluna bilən elektrikli avtomobili olduğu iddia edildi, təxminən maksimal sürət 225 km/s-ə çatdı. Ani elektrik momenti, 1970-ci illərin qurşun-turşu dövründə yarım qalan vədin müasir batareyalarla necə tamamlandığının sübutu idi.
Xülasə, Enfield 8000-in cavablandırdığı sual aydındır: 1970-ci illərdə elektrikli avtomobillər tutmadı, çünki menzili və xərcini müəyyən edən batareya texnologiyası hələ hazır deyildi və bazar infrastrukturu heç yox idi. 112 ya da 120 ədəd; rəqəmin özü bu təcrübənin miqyasını anladır. Əsl dərs, miqyasdan asılı olmayaraq: doğru fikir, yanlış onillikdə meydana çıxsa, mühəndislik də xilas edə bilmir.
Mənbələr
- Enfield 8000
- The Enfield 8000 electric car | Industrial Museum of Hermoupolis
- The Enfield Thunderbolt: An electric car before its time
- Guilty pleasures: Enfield 8000
- Enfield E8000 - 1975 - Lane Motor Museum
- Enfield 8000 electric car - Aeva
- The electric car that was 50 years ahead of its time
- History lesson in the First modern day Electric car