Mühərriki İsitmək Üçün Gözləməkmi, Yolakeşməkmi?

Xeyr, müasir avtomobil üçün uzun müddət boş gedişatda gözləmək lazım deyil; inyeksion mühərriklər işə salındıqdan sonra saniyələr ərzində yağlanır və 15-30 saniyədən 1 dəqiqəyə qədər gözləmə, hətta heç gözləmədən yumşaq yola çıxma belə kifayətdir. Onilliklərdir davam etdirilən bu vərdiş karburatorlu avtomobillərdən qalan bir ehtiyac idi; bugünkü mühərriklərdə isə uzun boş gedişat həm yanacaq israfı, həm də mühərrik komponentləri üçün lazımsız bir köhnəlmə deməkdir.

"Avtomobili işə salıb gözləmək lazımdırmı" sualının qısa cavabı

Qısa cavab budur: boş gedişat müddəti, yağın mühərrikə çatması üçün lazım olan müddətdən artıq olmamalıdır. Bu da praktikada təxminən 30 saniyəlik bir müddətdir. Xüsusilə quru bir qış səhərində qapını açıb mühərriki starter ilə oyatdığınızda, yağ nasosu yağı saniyələr ərzində bütün hərəkətli hissələrə yayır; soyuq mühərrik onsuz da boş gedişatda 1.200 rpm və üzərində işlədiyi üçün bu dövran daha da sürətli baş verir. Bundan sonra gözləmək, mühərrik üçün heç nə verməz.

Otuz ildən artıqdır bu işin içindəyəm və bu müşahidəm heç dəyişməyib: ən çox zərəri, ən yaxşı niyyətli vərdişlər verir. On beş dəqiqə şüşədən buxarlar çıxararaq gözləyən sürücü, yaxşı bildiyinə inanaraq mühərrikinə zərər verir. Məsələ bu qədər aydındır.

Əfsanə haradan gəlir: karburator dövrü

Bu vərdişin bir vaxtlar məqsədli bir səbəbi var idi. 1980-ci illərə qədər geniş yayılmış karburatorlu mühərriklərdə hava-yanacaq qarışığını hazırlayan mexaniki bir sistem var idi və bu sistem soyuq halda düzgün işləmirdi. Sürücülər soyuq havada mühərriki boş gedişatda qızdırmaq məcburiyyətində idi; əks halda mühərrik sönərdi. Soyuq hava, əl ilə çəkilən kör (choke) vasitəsilə zənginləşdirilirdi və soyuq mühərrikə minəndə yaşadığınız şey, dövrün ifadəsi ilə bir növ əzab idi.

Müasir inyeksion mühərriklər isə tamamilə fərqli işləyir. Elektron sistem, temperatur oxunuşlarına görə hava-yanacaq qarışığını avtomatik tarazlayır; karburatorun ehtiyac duyduğu choke mexanizmi və uzun qızdırma müddəti tamamilə aradan qalxıbdır. Avtomobil, işə salındıqdan qısa müddət sonra sürüşə hazırdır. Yəni bugün hələ də qızdırma gözləyənlər, əslində otuz il əvvəlki bir texnologiyaya xidmət edir.

Uzun boş gedişat niyə zərərlidir: yanacaq, buji və emissiyalar

Rölantinin motora dokunmadan durması onu qoruduğu sanılır; işin gerçek yönü biraz daha incelikli. Soyuq motor zəngin yanacaq qarışığı ilə işləyir və rölanti uzadıqca buji istiliyi aşağı düşür. Bujinin istiliyini itirməsi qatran yığılmasını sürətləndirir; yəni uzun rölanti buji çirklənməsinə, dolayısıyla yanacaq sərfiyyatının artmasına səbəb olur. Həddindən artıq rölantinin silindrlərdən egzoz sisteminə qədər mühərrik komponentlərinə təsir etdiyi, bu mövzuda yayın aparan rəsmi ekoloji təşkilatlar tərəfindən də açıq şəkildə bildirilir.

Cüzdan və ekologiya cəbhəsində vəziyyət daha da sərtdir. Otuz saniyədən uzun rölanti, mühərriki dayandırıb yenidən işə salmaqdan daha çox yanacaq sərf edir və daha çox emissiya yaradır. Hər gallon benzinin yanması iyirmi funtdan artıq istixana qazı meydana gətirir. Kabinin isinməsini gözləmək bəhanəsi ilə təxminən 20 dəqiqə rölanti etməyin mümkün olduğunu bilirəm; amma eyni kabin sürüşlə bir neçə dəqiqəyə isinir. Aradakı fərq yalnız yanacaq deyil, vaxtdır.

Mühərrik yağı və soyuq işə salmanın real riski

Mühərrik aşınmasının mühüm bir hissəsi soyuq işə salmalarda baş verir. Yağ soyuqda qalınlaşır və yavaş axır; kritik bölgələrə çatması gecikir. Amma müasir sintetik yağlar bu nöqtədə oyunu dəyişmişdir: aşağı temperaturlarda belə sürətlə axırlar və mühərrik işə salındıqdan bir neçə saniyə sonra kifayət qədər yağlama təmin olunur. Yağ təzyiqi xəbərdarlıq lampası söndüsə, mühərrikdə yağlama var; lampa yanıq qalmağa davam edirsə, mühərrik dərhal dayandırılmalıdır. Başqa sözlə, idarə paneli sizə gözləməyiniz lazım olan vaxtı artıq deyir.

Turboşarjlı mühərriklərdən qorxanlar da var. Turbo, isti egzoz qazları ilə sürətlə isinir; mühərrik düzgün işləyirsə, yağ yataq elementlərinə dərhal çatır. Müntəzəm baxımla və doğru yağlama davranışıyla bu günkü mühərriklərin 200.000 mil və ondan yuxarı ömür görə biləsi bu narahatlıqların böyük ölçüdə yerə yatmadığını göstərir.

Soyuqda doğru ilk işə salma: nə qədər gözləməli, necə yola düşməli

Praktik qayda belədir:

1. Mühərriki işə salın və 30 saniyə qədər gözləyin; ekstrem soyuqda bu müddət 30-60 saniyəyə uzana bilər.
2. Bu müddətdə kəmərinizi taxın, şüşələri təmizləyin, marşrutunuzu müəyyənləşdirin.
3. Yola düşün amma sərt gaz verməyin; ilk bir neçə dəqiqə yumşaq sürətlənin və əyləcin.
4. Temperatur göstəricisi soyuq vəziyyətdən çıxana qədər yüksək sürətdən və qəfil sürətlənmədən yayın.

Belə bir sitatı bura qoymaqda fayda var, çünkü vəziyyəti ümumiləşdirir:

Çox hallarda 30 saniyədən uzun rölanti lazımsızdır; mühərriki isitmanın ən yaxşı yolu başlanğıcda yumşaq sürüştür.

Yumşaq sürüşün əhatəsini geniş tutmaqda fayda var: qəfil sürətlənmə və əyləcmədən yayınmaq, ötürmə və suspenziya daxil hər şey isiyənə qədər məntiqli bir yanaşmadır. Mühərriki isitmək təkbaşına kifayət etmir; avtomobilin qalan hissəsi də temperaturaya ehtiyac duyur.

Şüşə buzunun əriməsi və kabin rahatlığı

Ön şüşədəki buzun əriməsi, rəqsdə dayanmaq üçün hər kəsin qəbul edə biləcəyi bir səbəbdir; amma bir neçə dəqiqədən çox davam etməməlidir. Salon rahatlığı üçün də fərqli yollar mövcuddur: avtomobil işə salınmamışdan bir neçə dəqiqə əvvəl salonun ön isitməsi aparıla bilər, oturacaq isitdiciləri soyuq günlərdə rahatlığı təmin edir. Uzaqdan kumanda ilə işə salmadan (remote start) istifadə edənlərin ən çox verdiyi sual budur; salon rahatlığı adına qısa müddətli işə salmanın mühərrikə daimi zərərinə dair görünən bir hal yoxdur, amma bunun mühərrik sağlamlığı üçün zərurilik sayılmaması lazımdır.

İstisnalar: dizellər, həddindən artıq soyuq və əks fikirlər

Hər qaydanın sərhədi olduğu kimi bunun da istisnaları var. Dizel mühərriklər xüsusi bir hallardır: dizel yanacaq benzindən daha az istilik yaradır, buna görə də dizellər rəqsdə çox yavaş isinir; bəzi modellər dayanmış halda fırlanmanı artıran sistemlə təchiz olunub. Həddindən artıq şimal şəraitində isə sürücülər mühərrik isitdiciləri quraşdırır, mühərrik bölməsini izolyasiya edir, hətta mühərriki söndürməyə də bilər. Donma nöqtəsindən çox aşağı temperaturlarda 30 saniyədən 1 dəqiqəyə qədər rəqsin, transmissiya yağı kimi mayelərin optimal viskozitetə çatmasına kömək edə biləcəyi də düzgün bir mülahizədir.

Əks tərəfin arqumentlərini də qeyd etmək lazımdır. Uzun rəqsin mühərrikə ölçüləbilən zərər verdiyi iddiasının şişirdilmiş ola biləcəyini müdafiə edənlər var; mühərrik rəqs ilə mi yox, sürməklə mi isidilsin, hər iki halda zəngin qarışıq, gecikmiş alışma və yüksək fırlanma kombinasiyası sərfiyyatı artırır. Bu baxışa görə isinmanın zərər gördüyü yeganə şeylər pul kisəsi və ətraf mühitdir. Transmissiya mayesinin də rəqs ilə isindiği, buna görə də uzadılmış rəqsin transmissiya səmərəliliyi baxımından faydalı ola biləcəyi istiqamətində fikirlər də mövcuddur. Bunların hamısının forum müzakirələrinə əsaslandığını əlavə etmək istəyirəm; daimi mühərrik zədəsinə dair konkret dəlil təqdim olunmayıb, amma ortada rəqsi müdafiə edən texniki səbəb də yoxdur. Ölçülü mövqe, uzun rəqsi əsaslandırmaq əvəzinə qısa olana üstünlük verməkdir.

Dayazdırılmış, həftələrcə istifadə edilməyəcək bir avtomobil üçün ayrı bir qeyd: uzun müddət rəqsdə qalacaq və ya qənimət vəziyyətində gözləyəcək avtomobillərin qışda həftədə ən azı bir dəfə işə salınıb 10-15 dəqiqə işlədilməsi tövsiyə olunur. Bu, istifadə deyil, saxlama təcrübəsidir; gündəlik sürüş ilə qarışdırılmamalıdır.

Nəticə: işə salın, otuz saniyə gözləyin, yumşaq yola çıxın

Köhnə vərdişin ailə daxilində nəsildən nəsilə ötürüldüyünü görmək maraqlıdır; bir tərəfdə avtomobilə minib sükan arxasına keçənlər, o tərəfdə on beş dəqiqəyə qədər rəqsdə gözlədənlər. Modern inyeksiyalı bir avtomobil üçün balans açıqdır: işə salın, yarım dəqiqə qədər gözləyin, sonra yumşaq bir tempoyla yola çıxın. Temperatur göstəricisi öz yerini tapana qədər sakit olun; şüşə buzunu bir neçə dəqiqəyə əridin, salon rahatlığını sürüş ilə və oturacaq isitdiciləri ilə təmin edin. Mühərrikiniz də pul kisəniz də, uzun müddətdə bu qərarı məmnuniyyətlə xatırlayacaqdır.

Mənbələr

• Should You Warm Up Your Car Before Driving?
• Do You Need to Warm Up Your Car Before Driving? | Via
• How Long To Warm Up The Engine Before Driving
• Bəzi Ümumi Miflər: Boş Duruşdan Çəkinin
• Boş Duruş - Miflər, Faktlar və Məlumat
• Boş Duruşun Təsirləri
• Soyuq Hava Tələbləri | Sintetik Yağlar Mühərrikləri Qoruyur
• Maşınınızı Sürməzdən Əvvəl İsitməlisinizmi?
• Mifi Təkzib Etmək | Maşınızı Sürməzdən Əvvəl İsitməlisinizmi?
• Avtomobili İsitmək Əks Təsir Göstərirmi?
• Avtomobili isitmək mühərrikinə zərər verirmi? - Ümumi Müzakirə
• Qışda maşınızı sürməzdən əvvəl isitməlisinizmi?