Krank Milindən Marş Motoruna: Avtomobili İşə Salmanın İnqilabı

Elektrikli marş motoru, Charles Kettering-in hazırladığı və ilk dəfə 1912 model Cadillac-da istifadə edilən, motoru əl ilə krank çevirmədən düymə ilə işə salan sistemdir. Krank qolunun qırdığı biləkləri və ölümləri sona çatdıran bu ixtira, benzinli avtomobili hər kəsin istifadə edə biləcəyi bir nəqliyyat vasitəsinə çevirdi.

İndi bir düşün: səhər işə gedərkən maşınına minirsən, kontaktı çevirirsən və motor bir saniyədə işə düşür. Çox normaldır, elə deyilmə? Amma 1900-cü illərin əvvəllərində bu saniyə, bəzi insanlar üçün bir kabus idi. Çünki avtomobillər açarla yox, əl ilə krankla işə salınırdı. Və o krank, arxasını dönüb gözlədiyin bir dost kimi davranmırdı: geri təpəndikdə biləyini, çiynini, hətta çənə sümüyünü sına bilirdi.

Məhz bu təhlükəli rutini sona çatdıran şey, bugünün ən nəzərə çarpmayan avtomobil ixtiralarından biridir: elektrikli marş motoru. Bu yazıda krank qolunun necə bir kabusa çevrildiyini, Charles Kettering-in bu problemi necə həll etdiyini və kiçik bir düymənin avtomobil tarixini necə dəyişdirdiyini danışacağam. Hazırsansa, zamanı 1908-ə geri sarırıq!

Krank Qolu Niyə Bu Qədər Təhlükəli İdi?

Erkən avtomobilləri işə salmaq, bugünkü kimi açar çevirmək deyildi. Ön barmaqlığın altındakı bir oyuğa metal krank qolunu taxır, sonra bütün gücünlə çevirirdin. Motor tutarsa problem yoxdur; amma tutmazsa krank əlinlə geri sarılırdı. Yəni qolu tutan əllər, motorun sıxdığı o böyük metal çubuğun qarşısında tamamilə müdafiəsiz idi.

Bəs geri təpəmə niyə olurdu? Qısaca izah edim. O dövrdə alovlanma qığılcımının vaxtını sürücü əllə tənzimləyirdi. Vaxt yayınsa, motor partlayışı tam əks istiqamətdə itələmə edirdi və krank qolunun qüvvəsi birbaşa sənin qoluna dönürdü. Nəticə: sınan baş barmaq, sınan bilək, sınan çiyin. Erkən avtomobil dövründə bu cür qəzalar o qədər sıx idi ki, demək olar hər sürücünün bu barədə bir hekayəsi var idi.

Byron Carter-ın Ölümü: Hər Şeyi Dəyişən Hadisə

Krankın nə qədər təhlükəli olduğunun ən məşhur nümunəsi, Cartercar-ın qurucusu Byron Carter-ın hekayəsidir. Danışılanlara görə Carter, 1908-ci ilin qışında Detroitta (bəzi rəvayətlərdə Belle Isle parkı) çətin vəziyyətdə qalmış bir sürücünün maşınını çevirərkən sürücünün qığılcımı geri almağı unutması nəticəsində geri təpən krankın çənəsini sındırdı. Zədədən sonra inkişaf edən sətəlcəm, Carter-ın həyatına başa gəldi. Bu hekayə tarixi sənədlərdə tam mənasında mübahisəsiz deyil, yəni hər təfərrüatı sübut edilmiş sayılmır; amma hadisənin dövrün avtomobil dünyasında bu qədər dərin hiss edildiyi dəqiqdir.

Əsl maraqlısı budur: Carter, Cadillac'ın başındakı Henry Leland'ın yaxın dostu idi. Dostunun ölümü, Leland'ın elektrikli önzəmanət sistemi (starter) inkişaf etdirməsi üçün son itələyici qüvvə oldu. Yəni bu gün kontaktı çevirib rahat-rahat yol gedə bilməmizin arxasında, əslində faciəvi bir itki durur. Bunu düşünəndə hələ də titrəyirəm.

Charles Kettering və starterin (marş motorunun) ixtira hekayəsi

Qarşınızda bu hekayənin qəhrəmanı: Charles Franklin Kettering. 29 avqust 1876-cı ildə Ohayonun Loudonville qəsəbəsində anadan olan bu amerikalı mühəndis ömrü boyunca tam 186 ABŞ patenti aldı. Delco şirkətinin həmtəsisçisi oldu və 1920-dən 1947-yə qədər General Motors-un tədqiqat rəhbərliyini apardı. Yəni avtomobil tarixinin ən məhsuldar beynindən biri idi.

Fikrin yaranma nöqtəsi isə təəccüblü dərəcədə təvazökar: iş yoldaşı Edward Deeds, bir yığma avtomobil üçün starter istəyirdi. Kettering bu problem ilə məşğul olanda Leland'ın mühəndisləri də Cadillac üçün praktiki ölçüdə bir starter axtarırdı; bacarmayınca Kettering'ə müraciət olundu. Delco, fevral 1911-ə qədər işləyən bir model istehsal etməyi bacardı. 27 fevral 1911-da Kettering, Detroit-də elektrikli önzəmanəti bir Cadillac mühərrikində, tək düymə basımı ilə mətbuata nümayiş etdirdi. Təsəvvür et: otağa bir düymə basılır və mühərrik özü-özünə işə düşür. O dövrdə bu, həqiqətən bir sehrbaz effekti idi.

Patentin səyahəti: 1911 müraciəti, 1915 qeydiyyatı

Kettering, ixtirası üçün patent müraciətini 15 iyun 1911-də etdi; sənəd, mühərriki işə salma cihazı mənasına gələn bir adla qeydiyyata alındı. Patent isə 17 avqust 1915-də verildi. Yəni ixtira ilə rəsmi qeydiyyat arasında tam dörd il var - o dövrdə patent proseslərinin bu günkü kimi sürətli olmadığını xatırladım. Bu iki tarixi bir-birinə qarışdırmaq geniş yayılmış səhvodur; müraciət və qeydiyyat fərqli illərə təsadüf edir.

Bəs Kettering'in dizaynını əvvəlki cəhdlərdən ayıran nə idi? Digər erkən elektrikli önzəmanət cəhdlərindən fərqli olaraq, onun sistemi mühərrikin kürək valına reduktor dişliləri yerləşdirirdi. Sadə bir bənzətmə: nəhəng bir qapını itələmək əvəzinə, qapının menteşəsinə kiçik və ağıllı bir qısc qoyurdun. Elektrik mühərriki güclü idi amma kiçik idi; reduktor dişliləri də bu gücü mühərrikə doğru nisbətdə ötürürdü. Ağıllıcadır, elə deyilmi?

Tək sistem, üç vəzifə: həqiqi parlaqlıq burada

Kettering'in əsl dahiyanəlığı, starterin özündən də vacib idi. Onun əsas fikri bu idi: avtomobildə tək bir elektrik sistemi həm startı (önzəmanəti), həm atəşleme qığılcımını, həm də işıqlandırma cərəyanını təmin edirdi. Əvvəllər bunlar bir-birindən müstəqil və problemli sistemlər idi. Kettering bu üçünü tək çətiri altında birləşdirdi. Və işin ən gözəl tərəfi: bu arxitektura müasir avtomobillərdə hələ də istifadə olunur. Bu gün avtomobilin akumulyator + alternator + starter quruluşu, əslində o fikrin böyümüş halıdır.

Ketteringin yalnız marş motoru ilə kifayətlənmədiyini də qeyd edim: 1906-da elektrikli kasa işləyib hazırladı, 1918-də Kettering Bug adlı hava torpidosunu layihələndirdi, Freonun işlənib hazırlanmasında payı oldu və 1945-də Memorial Sloan Kettering Xərçəng Mərkəzinin qurucularından biri oldu. Həmçinin 1921-də Thomas Midgley Jr. ilə birlikdə tetraetil qurğuşun benzin əlavəsini işləyib hazırladı; bu əlavə o dövrün şəraitində həll kimi təqdim olunmuşdu, amma zamanla ətraf mühit və sağlamlıq baxımından böyük problemlərə səbəb olduğunu hamımız öyrəndik. Yəni Ketteringin irsində parlaq ixtiralar qədər dərs alınacaq səhifələr də var.

1912 Cadillac: Elektrikli marş hansı avtomobildə istifadə olundu?

İlk elektrikli marş sistemi, 1912 model Cadillac-da təqdim olundu. Leland bu texnologiyaya o qədər güvənirdi ki, 1912 model ili üçün Delco-ya tam 12.000 marş motoru sifariş etdi. Bu rəqəmi bir düşün: tamamilə yeni, heç vaxt sınanmamış bir sistem üçün on iki min avtomobil. Cəsarət deyə də nə?

Sürücü düyməyə basaraq motoru işə salır; eyni sistemlə işıqlar da yanırdı. Yəni Cadillac o il təkcə krankı deyil, gecə sürüşünün ən böyük problemlərindən birini də həll etmiş olurdu. Bu performans qarşılığını tapdı: sistem 1913 Dewar Trophy mükafatını qazandı. O dövrün ən nüfuzlu avtomobil mükafatlarından birini qazanmaq, texnologiyanın nə qədər dönüş yaradıcı olduğunun rəsmi sübutu kimi idi.

Bir düymənin sosial inqilabı: kimlər araba sürebilirdi?

Buraya qədər texniki tərəfi danışdım; amma bu ixtiranın real təsiri sosial tərəfdə gizlidir. Elektrikli marş, fiziki gücün avtomobil istifadəsi üçün ilkin şərt olmasını sona çatdırdı. Bir düyməyə basmaq hər kəsin edə biləcəyi bir iş idi - və məhz buna görə də hər kəs avtomobilə minib gedə bilirdi.

Qadın sürücülər və uduzan tərəf: erkən elektrikli avtomobillər

Tarixçilərin ən sevimli ironiyası budur: 1900-lərin əvvəllərində avtomobillər üç əsas növda satılırdı - benzinli, buxarlı və elektrikli. O dövrdə ABŞ-dakı avtomobillərin təxminən üçdə biri elektrikli idi və elektrikli avtomobillər xüsusilə qadın istifadəçilər arasında çox məşhur idi. Çünki səssiz idilər, təmiz idilər, krankla məşğul olmaq lazım deyildi və şəhərdaxili qısa səfərlərə uyğun idilər. Hətta 1898-də ABŞ-nin ilk qadın avtomobilistlərindən Genevera Delphine Mudge-ın elektrikli avtomobil istifadə etdiyi qeyd olunur; Clara Ford kimi varlı qadınlar da o dövrdə elektrikli avtomobillərə üstünlük verirdi. Elektrikli avtomobil əslində qadınların avtomobili kimi mövqeləndirilmişdi.

Elektrikli marşın gelişi bu dengeyi altüst etti. Çünkü benzinli otomobilin en büyük avantajı - elle çalıştırılmasına gerek olmayan kullanım kolaylığı - artık benzinli tarafın da masasında duruyordu. Elektrikli marş ve elektrikli farlar kimi xüsusiyyətlər, elektrikli avtomobillərin əlindəki üstünlüklərin bir hissəsini daxili yanma mühərrikli nəqliyyat vasitələrinə keçirdi. Səssizlik və asan istifadə elektriklilərin kimliyindən çıxdıqda, həmin bazaya əsaslandığı cinsiyyət əsaslı mövqelənmə də mənasını itirdi. Nəticə: elektrikli avtomobil rəqabət apara bilmədi və benzinli avtomobil əsrlik qələbəsinə başladı. Bugün elektrikli avtomobillərin yenidən səhnəyə çıxdığını düşünəndə, tarixin nə qədər dövri olduğunu demədən keçə bilmirəm!

Satışlardan Sənayeyə: Benzinli Avtomobilin Qələbəsi

Elektrikli marşın təqdim olunduğu 1912-ci ildən etibarən benzinli avtomobillərin satışları daha da arttı; ixtira, benzinli nəqliyyat vasitələrinin yüksəlişinə birbaşa sürət qazandırdı. Hər kəsin asanlıqla işə sala bildiyi benzinli avtomobil, ABŞ avtomobil sənayesinin böyüməsinin əsas mühərriklərindən birinə çevrildi. Ketteringin Delco firması isə bu böyümənin tam ortasında idi: 1916-cı ildə United Motors-a 2,5 milyon dollara satıldı, 1918-ci ildə United Motors ilə birlikdə General Motors-a qatıldı və orada GM Research Corporation ilə Delco Electronics-in təməlini qoydu.

Bəs yayılma nə qədər sürətli oldu? Çox sürətli: 1920-ci illərə gəldikdə elektrikli özü-özünü işə salan avtomatik cihaz demək olar ki, hər yeni avtomobildə standart idi. Yəni ixtira ilə universalallaşma arasında təxminən on il var - avtomobil sənayesi üçün bu, işıq sürəti deməkdir. Ketteringin ölüm tarixi üzərindən də bir hesablama etsəniz: o 1958-ci ildə həyatla vidalaşanda, krank-val artıq avtomobil tarixi kitablarının səhifələrində qalmışdı.

Bugünə Bağlasaq: Niyə Hələ Danışırıq?

Bu hekayənin bugünü maraqlandıran tərəfi nədir? Məncə budur: ən böyük avtomobil ixtiralarının əksəriyyəti mühərriki və ya sürətlənməni deyil, avtomobili istifadəni asanlaşdıran şeylərdir. Elektrikli marş da tam məhz belə idi - mühərriki heç dəyişmədi, sadəcə onu işə salma aktını hər kəsin gücünün yetdiyi bir hərəkətə endirdi. Kütlələrin avtomobili, çətinlik qalmadıqda gerçəkləşdi.

Bir də bunu düşün: bu gün avtomobilimizi açarla ya da telefonumuzdan işə salırıq, elektrikli faralar standartdır, tək akkumulyator hər şeyi qidalandırır. Bunların hamısı o 1912-ci ildeki Cadillac-ın açdığı yolda uzanır. Növbəti dəfə kontaktı çevirdiyində, o kiçik hərəkətin arxasında biləklərindən qorxan bir əsr olduğunu xatırla. Avtomobildən düşüb manivləni çevirmək məcburiyyətində qalmamaq, bəlkə də avtomobil tarixinin ən səssiz, lakin ən böyük lüksüdür.

Siz olsaydınız 1912-ci ildə hansı tərəfdə olardınız: səssiz, lakin məsafəsi məhdud elektrikli, yoxsa bir düymə ilə artıq hər kəsin işə sala bildiyi benzinli? Şərhlərdə görüşək!

Mənbələr

• June 15, 1911 - The electric starter is patented
• Charles F. Kettering, inventor of electric self-starter, is born - HISTORY
• Charles F. Kettering - Wikipedia
• The 1912 Cadillac: A Self-Starter - Studebaker Museum
• Electric starter's inventor Kettering was no crank - Hagerty
• Cadillac's Great Leap Forward: The 1912 Electric Starter - Mac's Motor City Garage
• The History of the Electric Car - energy.gov
• On the gendering of the early American electric car - ScienceDirect
• Technological Choices - National Museum of American History
• Early Electric Cars in America - Library of Congress
• How Women Used Cars To Fuel Female Empowerment - Atlas Obscura
• Femininity and the Electric Car - autolife.umd.umich.edu
• 'Women Behind the Wheel' - WSHU
• Fact check: Electric vehicles in early 1900s - USA Today
• This Day in History: The Electric Starter Patented - OnAllCylinders
• Invention of the Automotive Electric Starter - Mark Strecker
• In 1917, electric vehicles reigned - Reliable Plant