TPMS İşıqi Yanırsa? Təkər Təzyiqi Sensoru Nəyə İşarə Edir

TPMS işığı yanıbsa, təkərləriniz olduqca sağlamdırsa panik etməyin: sabit yanacaq işıq adətən bir təkərin etiket təzyiqinin ən azı %25 aşağı düşdüyünü bildirir, buna qarşı hər işə salmada bir müddət yanıb sonra sabitlənən işıq sistemin özündə nasazlıq olduğunu göstərir. Yəni lampaların rəngi yox, davranışı diaqnoz qoydurur. Bu yazıda sistemin necə işlədiyini, işığın iki fərqli formasının nə demək olduğunu və təzyiq düzgün olanda belə işığın niyə yanacağını izah edirəm.

TPMS nədir və necə işləyir?

Təkər Təzyiqi İzləmə Sistemi, yəni TPMS, bir təkər ciddi şəkildə aşağı təzyiqlə olanda sürücünü idarəetmə panelindəki sarı lampayla xəbərdar edən bir təhlükəsizlik avadanlığıdır. Lamba, içinə nida işarəsi dolu bir at nalına bənzəyən təkər simvoludur; bunu görən hər kəsin ağlına ilk gələn sual eynidir: TPMS işığı yanıb, nə etməliyəm? Cavab, işığın necə yandığından asılıdır. Sistemin iki əsas tipi olduğunu bilmək bu fərqi anlamağı asanlaşdırır.

Birbaşa TPMS: təkərin içindəki real ölçmə

Birbaşa sistemlərdə hər təkərin içində, adətən klapan gövdəsinin arxasına quraşdırılmış təzyiq sensoru var. Sensor təkərin real təzyiqini ölçür və bu informasiyanı radio tezliyi ilə avtomobilə ötürür; ABS məlumatına əsaslanmır. Hər sensorda təzyiq ölçən bir çip, bir mikrokontroller, ötürücü, temperatur sensoru və kiçik bir batareya var. Batareya qənaəti üçün sensorlar avtomobil dayanarkən yatırlar, təkər fırlanmağa başlayanda oyanırlar və sürüş zamanı çoxu 30-60 saniyədə bir məlumat göndərir. Hər sensorun unikal seriya nömrəsi olduğundan sistem hansı təkərdən məlumat gəldiyini fərqləndirir.

Dolayı TPMS: təkər sürətindən təxmin

Dolayı sistemlərdə təkərin içində sensor yoxdur; ABS-nin təkər sürəti sensorları istifadə olunur. Məntiq sadədir: təzyiqi düşən təkərin diametri bir az kiçilir və digərlərindən bir qədər daha sürətli fırlanır. Kompüter bu fərqi aşağı təzyiq kimi şərh edir. Ucuzdur, təmir tələb etmir; amma daha az dəqiqdir. Dörd təkər birdən bərabər nisbətdə düşərsə, bunu aşkarlaya bilmir, mərhələli sızıntılarda gec reaksiya verə bilər və təkər şişirməsi və ya ölçü dəyişikliyindən sonra yenidən kalibrləmə tələb edir.

Bu iki yanaşmanın ayrılması yalnız akademik maraq deyil: qəzanı şərh edərkən sisteminizin hansı tipdə olduğunu bilmək işinizi asanlaşdırır. Zərurət tərəfindən də qeyd edək; ABŞ-da 2000-ci il tarixli TREAD Qanunu ilə 2008 model ilindən etibarən bütün yeni yüngül avtomobillərdə TPMS mütləq oldu. Avropa İttifaqında isə 2014-cü ilin noyabrından etibarən bütün yeni sərnişin avtomobili modellərində məcburi hala gəldi. Yəni bu günün avtomobillərinin böyük əksəriyyətində bu sistem onsuz da var və artıq ona vərdiş etmək lazımdır.

İşıq sabit yanırlı, yoxsa yanıb-sönürlü?

TPMS lambasının mənasını müəyyən edən şey yanıma biçimidir. İki davranış iki ayrı hekayə danışır və qarışdırıldıqda insan ya lazımsız yerə təkərçiyə qaçır, ya da real bir qəzanı nəzərə almır.

• Sabit işıq: Bir və ya daha çox təkərin, avtomobildəki etiket (placard) təzyiqindən ən azı %25 aşağı olduğu deməkdir. İlk işiniz düzgün təzyiqlə şişirmək olmalıdır; adətən lampa sönür. Şişirməyə baxmayaraq sönmürsə, yavaş bir deşilmə ehtimalı ciddi qəbul edilməlidir.
• Yanıb-sönən işıq: Kontakt açıldıqda təxminən 60-90 saniyə yanıb söndükdən sonra sabit hala gələn lampa, sistemin öz daxilində qəza olduğunu bildirir. Bu, sensor qəzası, batareyanın tükənməsi ya da əlaqənin kəsilməsi deməkdir; təkərinizlə əlaqəsi olmaya bilər.

O halda əvvəllər bu lampa heç yox idi; təzyiq yoxlaması tamamilə sürücünün əlində idi və hər yanacaq doldurulmasında təkərlərə göstərici ilə baxılır, ayda bir də əllə sıxılırdı. Bu gün sistem xəbərdarlığı bizim adımıza edir, amma xəbərdarlığı oxumaq yenə bizə düşür. Sabit işıq gördükdən sonra əvvəlcə mexaniki göstərici ilə dörd təkəri əllə ölçün; bu vərdiş həm lazımsız əməkdən xilas edir, həm də sistemin verdiyi dəyərlə real dəyəri müqayisə etmək imkanı verir.

Təzyiq düzgün olduğu halda TPMS işığı niyə yanır?

Göstərici ilə ölçdükdə hər şey qaydasındadır, amma lampa yanmağa davam edir. Bu ssenari, xüsusən qoca avtomobillərdə qorxulu görünsə də, adətən həll edilə bilən problemdir. Ən çox yayılmış səbəb, sensor batareyasının tükənməsidir. Sensorun ömrü istehsalçıdan istehsalçıya görə dəyişsə də, orta hesabla 5-10 il aralığında düşünmək yerinə düşər; sıx dayanıb-getmək trafikində istifadə olunan avtomobillərdə bu müddət qısalaya bilər. Batareya zəiflədikdə sensor ötürməni kəsir, avtomobil "siqnal yoxdur" görür və lampanı yandırır. Doqquz yaşını keçmiş bir avtomobildə sabit və izahsız yanan lampa, əvvəlcə batareyanı düşünməli olmalıdır.

Batareyadan kənar da mümkün səbəblər var. Onları belə sıralaya bilərik:

• Fiziki zərər və ya korroziya; xüsusən qış aylarında duzlu yollarda klapan gövdəsi zərər görə bilər.
• Səhv montaj və ya yanlış proqramlaşdırma; sensor ID-si avtomobilə qeyd edilməyibsə, sistem məlumatı qəbul etmir.
• Səhv təkər təmiri; məsələn, yama spreyi kimi tətbiqlər sensoru korlaya bilər.
• Yavaş sızmalar və səhv təzyiq göstəricisi; problem sizin düşündüyünüz yerdə olmaya bilər.
• Proqram təminatı problemləri və TPMS əlaqə kəsintiləri.

Hansı sensörün xarab olduğunu tapmağın ən praktik yolu, təkər ustasının sensörləri oxumasıdır. Əvvəldən yoxlamaq istəyirsinizsə, sistemin göstərdiyi təzyiq dəyərini mexanik göstəricilə təkərdəki real dəyərlə müqayisə edin; dəyərlər üst-üstə düşürsə, sensör ehtimal ki, sağlamdır və xəta qəbuledici tərəfdədir. Batareyanın tək-tək dəyişdirilməsi mümkün olsa da, əksər sürücülər sensörü tam dəyişdirməyə üstünlük verir; işin çətinliyi və maya dəyəri bunu çox vaxt məntiqli edir.

Soyuq havada yanan işıq yanlış siqnaldirmi?

Qış səhərləri lampaların yandırılması o qədər yayğındır ki, bir çox sürücü bunu sistemin xətası hesab edir. Halbuki fizika işə düşür: soyuq hava təkərdəki hava təzyiqini aşağı salır və təzyiq həddinın altına düşərsə, TPMS xəbərdarlıq edir. Bu, təkərdə problem olduğunu bildirmir; təkərlər sürüşlə isindikcə təzyiq qalxır və lampa adətən öz-özünə sönür. Doğru davranış, təkərləri tövsiyə olunan təzyiqə gətirməkdir; lampa sönər və gün rahat keçər.

Yalnız bir detalı atmeyin: qocalan sensör batareyaları soyuqda çıxış gücünü itirir. İşığın soyuq günlərdə fasilələrlə yanması, batareyanın son günlərini yaşadığının əlaməti ola bilər. Fəsillərin dəyişməsində təkrarlanan bu şikayət varsa, təkər ustasına baş çəkmək yazda yol kənarında gözləməkdən yaxşıdır.

Təkər dəyişimi və rotasiyadan sonra sistemin sıfırlanması

Birbaşa TPMS-də hər sensörün seriya nömrəsi avtomobilin idarəetmə vahidinə qeydiyyatdan keçirilir. Təkər rotasiyası, sensör dəyişimi və ya idarəetmə vahidinin dəyişilməsi zamanı bu kimliklərin yenidən qeydiyyata alınması lazımdır; qeydiyyat aparılmasa, lampa yanar və ID-lər yenidən qeydiyyata alınana qədər yanmağa davam edir. Bu, yeni təkər alan və "işıq niyə sönmədi" deyə təəccüblənən sürücülərin ən çox rast gəldiyi haldır.

Yenidən öyrənmə (relearn) prosesi avtomobildən avtomobilə dəyişir. Bəzi modellər rotasiyadan sonra bir neçə dəqiqəlik sürüşdə öz-özünə düzəldir. Bəzilərində isə klapan təzyiqini aşağı salmaqla, TPMS sıfırlama düyməsini basmaqla və ya əyləc pedalı və kontak daxil olan xüsusi bir relearn prosedurunu yerinə yetirməklə qeydiyyat həyata keçirilir. Məsələn, GM avtomobillərində prosedur adətən sol ön təkərdə başlayır və saat əqrəbinin əksinə təkər-təkər irəliləyir. İstifadə təlimatını açmaq burada bilgini deyil, vaxtı qazandırır.

Dolayı TPMS-dən istifadə edən avtomobillərdə vəziyyət bir az fərqlidir: təkərin şişirdilməsi və ya ölçü dəyişimindən sonra sistemin yenidən kalibrlənməsi şərtdir. Unudulsa, sistem köhnə istinadlarla müqayisə aparır və ya gərəksiz xəbərdarlıq edir, ya da real bir problemi gözündən qaçırır.

TPMS işığı ilə barışıq həyat yaşamaq

Otuz illik peşəkar fəaliyyətimdə ən çox nəzərdən qaçan həqiqət budur: TPMS nə qədər yaxşı işləsə də, əl ilə təzyiq yoxlamasının əvəzini vermir. Sistem sizi %25 itki zamanı xəbərdar edir; amma həmin nöqtəyə gəlmədən əvvəl təkəriniz həftələrlə səmərəsiz işləmiş, yanacaq sərfiyyatı artmış, aşınma sürətlənmiş ola bilər. Ayda bir dəfə və uzun yola çıxmazdan əvvəl manometr ilə beş dəqiqə vaxt ayırın. İşıq sabit yanıbsa təzyiqləri ölçün, yanıb-sönürsə sistem qüsurunu təkərçiyə aparın, soyuq səhərlərdə yanıbsa əvvəlcə şişirdin. Doğru oxunduqda TPMS avtomobilinizin ən az xərcli təhlükəsizlik əməkdaşıdır; səhv oxunduqda isə lazımsız narahatlıq mənbəyidir.

Mənbələr

• TPMS nədir və necə İşləyir?
• Birbaşa TPMS
• Dolayı Təzyiq Monitorinqi Sistemini Anlamaq
• Sabit və yananıb-sönən TPMS xəbərdarlıq işığı
• Sabit TPMS işığı ilə yananıb-sönən TPMS işığı arasındakı fərq nədir?
• TPMS işığı yanır? Bu nə deməkdir
• Aşağı təzyiq işığı yanır, amma təkərlər normaldırsa?
• TPMS işığı yanıb, amma təkərlər normaldır
• TPMS sensor batareyaları, gözlənilən ömür
• Soyuq havada TPMS işığının yanması
• TPMS xətalarını həll etmək üçün diaqnostika strategiyaları