ABD'nin Unutulan İlk Şehirler Arası Otomobil Yarışı

Amerika Birleşik Devletleri'nin ilk motorlu araç yarışı, çoğu kişinin sandığı gibi 1894'te değil, tam 16 yıl önce yapıldı: 16 Temmuz 1878 sabahı, Wisconsin eyaletinin Green Bay kentinden iki buharlı vagon yola çıktı. Hedef, Madison'daki yasama meclisinin cebindeki 10.000 dolarlık ödüldü. Kazanan araç ise favorilerden hiçbiri değildi; o kadar ki, 323 kilometreyi ortalama 9,7 km/s hızla, yani koşan bir atın temposunda kat etti. Bu sayfada, otomobil daha icat edilmemişken düzenlenen bu inanılmaz yarışın baştan sona hikâyesini anlatıyorum.

10.000 Dolarlık Ödül Nasıl Doğdu?

Her şey bir fizik profesörünün garaj merakıyla başlıyor. 1871'de Wisconsin Eyalet Üniversitesi'nden John Wesley Carhart, iki silindirli buharlı bir araba tasarladı ve inşa etti. Aracın adı Spark idi. Bu titrek ama çalışan makineyi gören milletvekillerinin kafasında bir ampul yandı - buharlı ampul, tabii.

O dönemde çiftçiler ve tüccarlar hâlâ atlarla taşımacılık yapıyordu. Atlar pahalıydı, yoruluyordu, yem istiyordu. Wisconsin yasama meclisi bu yüzden 1875'te bir yasa çıkardı: "Atların ucuz ve pratik bir ikamesi" olacak buharlı ya da başka bir motorla çalışan makineyi üreten Wisconsin vatandaşı, 10.000 dolar alacaktı. Bugünün parasıyla düşününce ciddi bir servet. Devlet, adeta "Bana atsız bir araç yap, parasını ben öderim" diyordu.

Kurallar Zamanla Değişti

Yasa 1876 ve 1877'de iki kez değiştirildi. İlk hali, aracın beş yıl boyunca sürekli kullanılmasını istiyordu ki bu pek adil değildi; henüz denenmemiş bir makineden beş yıllık dayanıklılık beklemek zor. Son haliyle şartlar çok daha netti: Aracı 200 millik bir rotayı çalışma hızıyla, saatte en az 5 mil hızda tamamlamak. Ayrıca araç ileri ve geri vitesle çalışabilmeli, pulluk çekebilmeli ve yüklü bir vagonu sürebilmeliydi. Denemelerin Temmuz 1878'de başlaması ve 10 gün içinde bitirilmesi de kural arasındaydı.

Yani aslında bu bir yarıştan çok, devletin düzenlediği büyük bir yetenek sınavıydı. Ama madalyonun öbür yüzünde kocaman bir para ödülü durduğu için, kurulan makineler arasında doğal bir kapışma doğdu. Sanırım en eski otomobil yarışı hikâyelerinin bile galibiyet kavgası içermesi bir tesadüf değil!

Yarışan İki Buharlı Vagon: Oshkosh ve Green Bay

Altı makine kayıt yaptırdı ama sadece ikisi gerçekten start alabildi. İkisi de şehirlerinin adıyla anıldı: Oshkosh ve Green Bay. Diğerleri ise hüsran hikâyeleriydi: Madison adlı araç daha yolda çamura saplandı, Milwaukee hiç çalışmadı, Fond du Lac rotayı bitiremedi. Altıncı katılımcının ne olduğu ise hâlâ tam olarak bilinmiyor.

Oshkosh ekibi kalabalıktı: Aracı en az altı kişi birlikte geliştirdi. Aralarında Oshkosh itfaiyesinin buhar mühendisi Anson Farrand ve Union Iron Works'ün sahibi John F. Morse da vardı. Green Bay tarafında ise tek bir isim öne çıkıyor: Wequiock'lu mucit Edward P. Cowles, 1874'te tasarımı için 154.846 numaralı patentini zaten almıştı. İki makinenin özelliklerini yan yana koyunca farklar çok net görülüyor:

Kağıt üzerinde Green Bay daha havalıydı. Dört tekerlekten çekiş ve dört tekerlekten direksiyon, o dönem için ciddi anlamda ileri kavramlardı - bugün hâlâ kullandığımız fikirler. Ama işte burada otomotiv tarihinin en eski dersini görüyoruz: En zeki tasarım her zaman en uzağa giden tasarım değildir. 14.000 pounddan ağır (yaklaşık 6,4 ton!) bir makine, o çağın tozlu ve çamurlu yollarında kendi ağırlığıyla boğuşuyordu.

323 Kilometrelik Yorucu Rota Nasıl Geçildi?

Rota bir düzlük koşusu değildi: Green Bay'den başlayıp Appleton, Oshkosh, Waupun, Watertown, Fort Atkinson ve Janesville üzerinden ilerliyor, sonra kuzeye dönüp Madison'da bitiyordu. Toplam 201 mil, yani 323 kilometre - saatte 6 millik tempoyla düşünürsen bu, üç buçuk gecelik bir maratondur. Arabayla bugün üç saatlik yol, o günlerde buharlı bir vagonla birkaç gecelik macera.

Green Bay'in Kötü Şansı

Favori kabul edilen Green Bay, ilk günde daha Green Bay'den bile düzgün çıkamadı ve bir bölümü demiryoluyla Oshkosh'a taşınmak zorunda kaldı. Düşünsenize, yarışan aracın trende yolculuk etmesi! Rota boyunca iki kez daha arızalandı: önce De Pere'de, sonra Madison'a sadece 40 mil kala. Kavramsal olarak ne kadar ileri olursa olsun, bu ağırlık ve karmaşıklık 1878'in yolları için çok fazlaydı.

Oshkosh'un Sessiz Zaferi

Oshkosh ise aynı sağlamlıkla ilerlemeye devam etti. 23 Temmuz 1878'de saat 23.00'te Madison'a ulaştı: 33 saat 27 dakikada 201 mil. Ortalama hız 6 mil/sa yani yaklaşık 9,7 km/s - kuralın istediği 5 milden yüksekti ve 40 saatlik limitin içindeydi. Dahası, tek başına ve programdan erken bitirdi. Günümüzün pit-stop stratejileri, lastik değişimleri ve telemetri ekranlarıyla karşılaştırınca bu tempo komik gelebilir; ama o gün bir buharlı kazanin günlerce çalışmadan ayakta kalabilmesi başlı başına bir mühendislik başarısıydı. Hatta yarıştan sonra çekilen bir fotoğraf, muhtemelen bir yarış aracının tarihteki ilk fotoğrafı sayılıyor. Kimse görüntü almadan yarış biterse protokolü kim belgeleyecekti, değil mi?

Ödül Neden Yarıya Düştü?

İşte hikâyenin en can sıkıcı ve en insanlı kısmı: Oshkosh, kuralları sağdan soldan tamamladığı halde parasını hemen alamadı. Yarış komiserleri bile ödül konusunda anlaşamadı. Komiserlerden George Marshall'ın günlüğüne göre vali, ödülü Oshkosh ekibine vermek istemiyordu. Komiserlerin çözüm önerisi ise garipçeydi: Ödülü Green Bay ekibiyle paylaşsınler. Oshkosh ekibi bu teklifi reddetti - bence çok da haklıyken.

Konu 1 Ağustos 1878 tarihli bir gazete başyazısına kadar taşındı; başyazı komiserleri şöyle eleştiriyordu: Şartları yerine getiren herkes, icadı pratik hayata geçmese bile ödüle hak kazanırdı. Mesele nihayet bir sonraki yasama oturumuna kaldı ve meclisin kararı şuydu: Oshkosh ekibine 5.000 dolar - tam yarı ödül. Dahası, bu miktarın 1.000 doları rakip Green Bay ekibine gitti. Yani kazanan ekip, kazandığı ödülün hem yarısını aldı hem de beşte birini rakibine kaptırdı. Anson Gallinger 1931'deki röportajında bu durumu kısa ve öz özetliyordu:

Bizi çok sinirlendirdi.

Gallinger aynı röportajda tatlı bir hile anısını da anlatıyor: Fort Atkinson'daki vagon çekim testinde halatı bilerek kopardığını, böylece karşısındaki çiftçileri yürümeye ikna ettiğini söylüyor. Yarış hileleri Ferrari'nin icadı değilmiş demek ki!

Bu Yarış Avrupa'dan Neden Önce Değil Sonra Anlatılıyor?

Otomobil yarışı dendiğinde çoğu kaynağın ilk aklına gelen 22 Temmuz 1894 tarihli Paris-Rouen yarışıdır. Fransız bir gazetenin düzenlediği yaklaşık 126 kilometrelik etkinlik, aslında bir güvenilirlik denemesiydi; 21 katılımcıdan 17'si bitirdi ve bu organizasyon genellikle "dünyanın ilk rekabetçi motor yarışı" kabul edilir. Hatta bazı tarihçiler ilk gerçek motor yarışını 1895'in Paris-Bordeaux-Paris yarışı sayar. "İlk" etiketi, görünüşün aksine, çok da net bir kavram değil.

Peki Wisconsin 1878'e ne oluyor? Burada bir nüans var: O yarıştan 16 yıl önce, hatta otomobil kelimesi ve bugünkü anlamıyla "otomobil yarışı" kavramı ortadayken, iki buharlı traction engine - yani tarım ve taşımacılıkta kullanılan buharlı çekici - arasında bir kapışma yaşanmıştı. Üstelik düzenleyen taraf özel bir kulüp değil, bir eyalet yasama meclisiydi; amaç da şov değil, atın pratik bir ikamesini bulmaktı. Bu yüzden bazı yarış tarihçileri 1878'i tam anlamıyla "yarış" saymıyor, onu ödüllü bir devlet denemesi olarak nitelendiriyor. Amerika'daki ilk otomobil yarışının yaygın kabulle 1895'te Chicago'da yapıldığı söylenir; 1878 bu anlatının dışında kalır. Ama bence bu, 1878'in önemini azaltmıyor - tam tersine, motor sporlarının köklerinin bu kadar derine, buhar çağına uzandığını gösteriyor.

Oshkosh Yarışından Sonra Ne Oldu?

Bir kaçının düşündüğü gibi hikâye Madison'da bitmiyor. John F. Morse, en az 1879'a kadar Oshkosh Hog adlı 12, 14 ve 16 HP'lik versiyonlar üretip pazarladı. Cowles de tasarımını geliştirmeye devam etti; 1880'lerin başında farklı şirketler, Cowles patentlerine dayanan "pole road" lokomotifleri üretti. Yani iki yarışçı da arkasında teknoloji bıraktı.

Peki bu yarış otomobil endüstrisini değiştirdi mi? Dürüst cevap: hayır. Oshkosh Public Museum'dan Emily Rock bunu net söylüyor: yarış otomobil endüstrisinde sürdürülebilir bir etki yaratmadı. Ama buharlı teknolojinin bir başka kapısı açıldı - Wisconsin'de buharlı harman makineleri tarım verimliliğine ciddi katkı sağladı. Yani atsız araç hayali otomobillerde değil, tarlada hayat buldu. Tarih böyle şeyler işte; bir kapıdan girip başka kapıdan çıkıyor.

Madison'a varışın üzerinden yıllar geçti; bugün gazoline motorlu, konforlu arabalara binip saatte 200 kilometreyi es geçiyoruz. Ama bir sonraki yolculuğunda bir düşün: Bu asfaltın öncesinde, 1878'de, altı kişinin zorla ittiği bir kazan, geceleri ses çıkarmamak için yavaş yavaş, saatte 9,7 kilometre hızla 323 kilometre gitti. Sence bu, yarış tarihinin en etkileyici anlarından biri değil mi?

Kaynaklar

• THE GREAT RACE OF 1878 - Farm Collector
• WE THE PEOPLE: Oshkosh steam wagon believed to have won first auto race in U.S. - WBAY
• Oshkosh Steam Wagon - Wikipedia
• Auto Race - Historical Marker Database
• Paris–Rouen (motor race) - Wikipedia
• First-ever automobile race runs from Paris to Rouen - History.com
• The First American Automobile Race: History and Legacy - Hemmings
• This Photo From 1878 Is Likely The First Picture Of A Racecar - Jalopnik (2015)