نحوه تامین ایمنی در رالی؟ از قفس رول‌کِیج تا هالو، تدابیر ایمنی

ایمنی در رالی، تکامل چهل ساله و آرام یک سامانه دومرحله‌ای است؛ از قاب ضدضربه (رول‌کیج) تا بستن مرحله (اتاپ).
ایمنی در رالی، تکامل چهل ساله و آرام یک سامانه دومرحله‌ای است؛ از قاب ضدضربه (رول‌کیج) تا بستن مرحله (اتاپ).

این صفحه را به اشتراک بگذارید

امنیت رالی از طریق همکاری نزدیک میله ضدغلتش، صندلی‌های مسابقه، دستگاه HANS و سیستم اطفای حریق داخل خودرو با اقدامات سازمانی مانند بستن مرحله، خودروی صفر و نمایندگان ایمنی تأمین می‌شود. در رالی که یکی از خطرناک‌ترین ورزش‌های موتوری جهان است، این دو لایه در چهل سال گذشته به سیستمی نجات‌بخش تبدیل شده‌اند. اما این سیستم دقیقاً چگونه کار می‌کند؟

نکات برجسته

  • گروه B، 1982-1986 فقط چهار فصل مسابقه داد و برای 1987 ممنوع شد
  • قدرت موتور خودروهای WRC با محدودکننده ورودی هوا به قطر 34 میلی‌متر به حدود 300 اسب بخار کاهش می‌یابد
  • در خودروهای رالی کیسه هوای ایمنی وجود ندارد؛ به جای آن میله ضدغلتش، کمربند شش‌نقطه‌ای و HANS وجود دارد
  • Halo، در سال 2018 به فرمول 1 رسید؛ سازه تیتانیومی سه‌بازویی کابین خلبان را احاطه می‌کند
  • در هر مرحله، 30 دقیقه قبل یک نماینده ایمنی با بازرسی نهایی مرحله را کنترل می‌کند

امنیت رالی چگونه تأمین می‌شود؟

یک لحظه تصور کن: جاده شنی، درختان در کنارش، پرتگاه در پیچ و تو پشت فرمان با بیشترین سرعت. در یک خودروی معمولی این تصویر ترسناک است؛ اما در رالی آنچه کارها را پیش می‌برد، کنار آمدن اقدامات داخل و خارج خودرو است. یعنی هیچ قطعه معجزه‌آسایی وجود ندارد؛ میله، صندلی، کمربند، HANS، کپسول اطفای حریق و برنامه سازمانی برای هر مرحله همه مانند حلقه‌های یک زنجیر در هم تنیده‌اند.

و به نظر من جالب‌ترین بخش این زنجیره این است: در خودروهای رالی کیسه هوای ایمنی وجود ندارد. وقتی اولین بار این را می‌شنوی، می‌گویی «جدی می‌گویی؟» اما منطق این است؛ کابین به گونه‌ای احاطه شده که در برخورد، آنچه راننده را محافظت می‌کند یک کیسه بزرگ نیست، بلکه اسکلتی فولادی که او را احاطه کرده و بندهایی که او را به آن اسکلت قفل می‌کنند.

داخل خودرو چه چیزهایی وجود دارد؟ از میله ضدغلتش تا HANS

Takla anında şeklini koruyan hücum kafesi, enerjiyi borularına dağıtarak kokpitteki ekibi gerçek bir hayat kabı içine hapseder.

میله ضدغلتش: اسکلت پنهان کابین

میله ضدغلتش یا به اصطلاح roll cage، سازه‌ای از لوله‌های فولادی پرکربن است که درون کابین سرنشین جوش شده است. هنگامی که خودرو واژگون می‌شود یا در تصادف بزرگی درگیر می‌شود، این اسکلت لوله‌ای به جای له شدن همراه با بدنه، شکل خود را حفظ می‌کند و برای راننده و هم‌خودرو یک «قایق نجات» ایجاد می‌کند. آن را مانند یک بسته نرم درون یک قفس تصور کن؛ ضربه‌های بیرونی ابتدا به لوله‌ها برخورد می‌کند، انرژی در لوله‌ها پخش می‌شود و تیم در نهایت نجات می‌یابد.

یک نکته مهم دیگر این است: میله به تنهایی قطعه‌ای نیست که راننده را حفظ کند. کل سازه‌ای که به بدنه خودرو ثابت شده، همراه با بدنه به صورت یک سیستم عمل می‌کند. به همین دلیل جوش دادن یک لوله به خودروی معمولی خانگی و گفتن «من در امانم» فایده‌ای ندارد؛ حتی در یک تصادف کوچک، خطر برخورد سر با فلز وجود دارد. میله رالی زمانی معنا پیدا می‌کند که همراه با صندلی، کمربند و کلاه در نظر گرفته شود.

صندلی، کمربند و HANS

درون میله، تیم روی صندلی‌های مسابقه‌ای می‌نشیند که کاملاً با صندلی‌های معمولی متفاوت است. این صندلی‌ها بدن را در بر می‌گیرند و با کمربندهای ایمنی شش‌نقطه‌ای با بندهای پهن، بدن را به صندلی متصل می‌کنند. در این کابین خلبان بدون کیسه هوا، سه‌گانه محافظت اینگونه کار می‌کند: میله ضربه‌های بیرونی را دریافت می‌کند، صندلی بدن را ثابت نگه می‌دارد و کمربند تیم را به خودرو قفل می‌کند.

HANS اما یکی از حیاتی‌ترین قطعات سال‌های اخیر است. مخفف Head and Neck Support یعنی حمایت از سر و گردن است. دستگاهی که روی شانه‌ها نصب می‌شود و پشت گردن قرار می‌گیرد؛ همراه با کمربندها استفاده می‌شود. در تصادف، سر مستقل از بدن به جلو پرت نمی‌شود و حرکات ناگهانی محدود می‌شود؛ بدین ترتیب آسیب‌های سر و گردن به شکل جدی کاهش می‌یابد. یک تشبیه ساده: آن را مثل یک آویز بازوی کشسان اما محدود روی گردنت تصور کن که سر را همیشه همراه با بدن حرکت می‌دهد.

محدودسازی آتش و توان

در کابین یک سیستم خودکار اطفای حریق نیز وجود دارد؛ اگر شعله‌ای ظاهر شود سیستم فعال می‌شود و تیم نیز با لباس‌های نسوز، بالاکلاوا، کلاه‌کاسکت و HANS آمادگی کامل دارد. در فهرست ایمنی، مخازن سوخت تقویت‌شده، حفاظت در برابر تصادف و امکان خروج سریع پس از حادثه نیز به شمار می‌آید.

یک نکته جالب ایمنی هم وجود دارد که بیشتر مردم متوجهش نمی‌شوند: سرعت، خودش یک مسئله ایمنی است. در خودروهای WRC برای محدود کردن توان موتور، یک محدودکننده ورودی هوا به قطر 34 میلی‌متر در ورودی هوا نصب می‌شود. بدون محدودکننده، این موتورها می‌توانند از 500 اسب‌بخار فراتر روند؛ با محدودکننده، توان حدود 300 اسب‌بخار باقی می‌ماند. یعنی کتاب قوانین با تنگ کردن فیزیکی لوله تنفس موتور، سرعت را هم تحت کنترل نگه می‌دارد. ایمنی نه فقط برای بعد از تصادف، بلکه برای جلوگیری از وقوع تصادف نیز طراحی می‌شود.

Group B: نقطه عطفی که تاریخ ایمنی را تغییر داد

برای فهم شکل امروزی ایمنی رالی، باید به Group B نگاه کرد. این دسته‌بندی که FIA در سال 1982 معرفی کرد، تنها چهار فصل، بین 1982 تا 1986 دوام آورد؛ اما برای بسیاری، «عصر طلایی» رالی محسوب می‌شود. چرا؟ چون تعریفش عملاً خودش را توضیح می‌داد: «خودروهایی سریع‌تر از آنچه ورزش بتواند با ایمنی مدیریت کند». ماشین‌هایی در جاده‌های شنی سریع‌تر از ابرخودروها، کنترل ضعیف تماشاگران و حاشیه ایمنی پایین. همه این‌ها یکجا جمع شده بودند.

و متأسفانه، این حساب با جان‌ها پرداخت شد. در سال 1986 در پرتغال جان تماشاگرانی از دست رفت و بیشتر خودروسازان برنامه‌های Group B خود را رها کردند. در همان سال، بلافاصله پس از مرگ هانری توینن و کمک‌راننده‌اش سرجیو کرستو در تور د کورس، FIA مسابقه Group B را در WRC ممنوع کرد؛ این ممنوعیت برای فصل 1987 لازم‌الاجرا شد. یعنی 2026 دقیقاً سالی است که 40 سال از آن ممنوعیت می‌گذرد. مرگ یک دسته‌بندی، زمینه را برای تولد فرهنگ ایمنی رالی فراهم کرد؛ سخت‌ترین درس تاریخ ورزش‌های موتوری درباره اینکه «سرعت همه چیز نیست».

واقعیت Halo: آن قوس محافظ در واقع کجا استفاده می‌شود؟

در عنوان گفتیم «از قفس تا Halo» اما اینجا باید صادق باشم: Halo در خودروهای رالی استفاده نمی‌شود، بلکه در سری‌های کابین باز - یعنی سری‌هایی که چرخ‌ها و سر راننده بیرون هستند - به کار می‌رود. از سال 2018 وارد Formula 1 شد و هدفش کاهش خطر برخورد قطعه یا جسم به ناحیه سر است. سازه‌ای تیتانیومی به شکل تونل با سه بازو؛ کابین را احاطه کرده و اجسام رسیده را منحرف می‌کند یا انرژی‌شان را جذب می‌کند. پس در رالی Halo نمی‌بینی، چون خودروی رالی ذاتاً کابین بسته دارد؛ «Halo»ی آن همین قفس محافظ است، همراه با لوله‌های سقف.

هالو در ابتدا به‌عنوان یک حفاظت پیش‌فرض اضافی طراحی شد؛ هدف طراحی، مدیریت انرژی جسم برخوردکننده بود.
اندی ملور، مهندس پژوهش

این ایده مدیریت انرژی کاملاً با فلسفه رالی هم‌خوانی دارد. قفس (رول‌کیج) نیز همین کار را انجام می‌دهد: ضربه را رد نمی‌کند، بلکه انرژی را جذب و پخش می‌کند. برای یک ورزش با کابین بسته، به‌جای مفهوم حفاظت، شبکه‌ای از لوله‌های جوش‌شده قرار می‌گیرد؛ همین و بس. دو دنیا خودروهای متفاوتی استفاده می‌کنند اما ریاضیات ایمنی یکی است.

جنبه سازمانی: مراحل چگونه ایمن می‌شوند؟

حتی اگر همه چیز داخل خودرو بی‌نقص باشد، اگر جمعیت تماشاگران در مرحله کنترل‌نشده باشد، مشکل وجود دارد. به همین دلیل نیمی از ایمنی رالی در سازمان‌دهی پیش از مسابقه پنهان است. در رویدادهای مدرن WRC سناریو تقریباً به این شکل پیش می‌رود:

  • دور بازرسی اولیه: ۳۰ دقیقه پیش از نخستین شرکت‌کننده، یک نماینده ایمنی هر مرحله را برای آخرین بار با خودرو طی می‌کند؛ مرحله تنها پس از این بازرسی نهایی تأیید می‌شود.
  • خودرو صفر (Zero Car): خودرویی که پیش از مسابقه‌دهندگان از مرحله می‌گذرد و به تماشاگران خبر می‌دهد که منطقه اکنون «فعال» است. نسخه چرخ‌دار پیام «مسابقه شروع می‌شود، کنار بروید».
  • خودروهای ایمنی: تمام خودروهای ایمنی به‌جز خودرو صفر دارای چراغ سقف، آژیر و سیستم اعلام پیام هستند؛ در هر رویداد یک خودروی ایمنی تماشاگران و یک خودرو صفر وظیفه انجام می‌دهند.
  • قوانین تماشاگران: ماندن در مناطق تعیین‌شده تماشاگران به نام «fan zone» الزامی است؛ ایستادن بیرون پیچ‌ها یا انتهای مسیرهای مستقیم طولانی ممنوع است، زیرا خودروها دقیقاً در همین نقاط کنترل را از دست می‌دهند.
  • محدودیت زمانی: در برخی رویدادها حتی ورود و راه‌رفتن تماشاگران در جاده‌های مرحله از ۳۰ دقیقه پیش از شروع نخستین شرکت‌کننده ممنوع است.
  • مارشال‌ها و علائم: از تماشاگران خواسته می‌شود از دستورالعمل مأموران پیروی کنند، نوارهای رنگی قرمز-سفید را دنبال کنند و از عناصر طبیعی محیط به‌عنوان حفاظ استفاده کنند.

در سطح بین‌المللی همچنین مدیران ایمنی وظیفه انجام می‌دهند؛ برای مثال، یک معاون ارشد مسئول ایمنی موظف است نگرانی‌های ایمنی تماشاگران درباره بخش‌هایی از مسیر را که به‌اندازه کافی قابل کنترل نیستند علامت‌گذاری کند. یعنی اگر جایی در مرحله مشکلی پیش بیاید، سلسله‌مراتبی وجود دارد که آن را به بالا گزارش داده و مداخله می‌کند. کمپین‌های تماشاگران نیز بخشی از این سیستم هستند؛ پیام «در جای درست بایستید» مستقیماً به تماشاگران منتقل می‌شود.

سوانحی که جان به در بردند: اثبات کارآمدی سیستم

تمام این تجهیزات و رویه‌ها روی کاغذ زیبا به نظر می‌رسند، اما آزمون واقعی در تصادف‌های واقعی انجام می‌شود. داستان روبرت کوبيتسا از شناخته‌شده‌ترین نمونه‌های این است. در ۶ فوریه ۲۰۱۱ در رالی رونده دی آندورا با اسکودا فابیا دچار تصادف سنگینی شد؛ در ساعد او قطع عضو جزئی و شکستگی رخ داد. این تصادف پیش از فصل ۲۰۱۱ فرمول ۱ رخ داد و مسیر حرفه‌ای او را دگرگون کرد. نکته جالب این است: او پیش‌تر نیز در یک تصادف رالی با شکستن باریکرها، از سقوط به دره به‌طرزی خوش‌شانس جان سالم به در برده بود. در سمت فرمول ۱ نیز در گراند پرتی کانادای ۲۰۰۷ با سرعت ۳۰۰ کیلومتر بر ساعت به هوا پرتاب شد و به سه باریکر خورد، اما از آن تصادف با پای خود بیرون آمد.

پیام مشترک این نمونه‌ها این است: بخش بزرگی از چیزی که در ورزش‌های موتوری به آن «شانس» می‌گوییم، در واقع مهندسیِ از پیش تعبیه‌شده است. لوله‌های قفس، دربرگیرندگی صندلی، نگه داشتن گردن توسط HANS و بازرسی پیشینی مرحله؛ شاید نتوانند حادثه را پیشگیری کنند اما نتیجه را به‌طور بنیادین تغییر می‌دهند. در دوره Group B بسیاری از حلقه‌های این زنجیره وجود نداشتند؛ امروز هر حلقه سر جای خود و به یکدیگر متصل است.

قفس، HANS، هالو: یک هدف، ابزارهای متفاوت

عنصرکجاچه کاری انجام می‌دهد؟
قفس ضدغلتشخودروهای رالی، داخل کابینمحافظت از کابین با اسکلت لوله فولادی در برابر برخورد و واژگونی
کمربند شش‌نقطه‌ایخودروهای رالی، صندلیثابت نگه داشتن راننده به صندلی و خودرو
HANSهمراه با کاسک و کمربندکاهش آسیب گردن با محدود کردن حرکت سر
محدودکننده ورودی هواورودی هوای موتورکاهش توان به حدود ۳۰۰ اسب بخار با قطر ۳۴ میلی‌متر
هالوسری‌های کابین باز، فرمول یک (از 2018)قوس تیتانیومی بالای سر؛ انحراف اجسام و جذب انرژی
خودرو صفر و نماینده ایمنیسازماندهی مرحلهتأیید مرحله و هشدار «مسابقه آغاز می‌شود» به تماشاگران

با نگاه به جدول، الگو روشن است: محافظت یا پیشگیری؛ همه یکدیگر را کامل می‌کنند. قفس ایمنی خودرو را محافظت می‌کند و سازمان محیط پیرامون را. وقتی یکی از آن‌ها غایب باشد، زنجیره ضعیف می‌شود؛ داستان Group B گران‌ترین اثبات این موضوع است.

سخن پایانی: در ۴۰ سال از کجا به کجا؟

از ممنوعیت گروه B چهل سال گذشته و به نظر می‌رسد رالی واقعاً درس‌های آن دوره تاریک را آموخته است. امروز وقتی سوار یک خودروی رالی می‌شوی، اسکلت فولادی که دورت را احاطه کرده، HANS گردنت، سیستم اطفای حریق بالای سرت و اینکه مسیر نیم ساعت پیش از مسابقه برای آخرین بار بازرسی شده، همه نشان از پرداخت بدهی 1986 دارند. هالو اگرچه قطعه‌ای است که در خودروهای رالی نمی‌بینیم، اما فلسفه «انرژی را مدیریت کن» که نماینده آن است در هر قفس رالی زندگی می‌کند. به نظر تو جهش بعدی ایمنی در این چهل سال چه خواهد بود؟ حدس من این است که انقلاب بعدی را دوباره یک فاجعه نه، بلکه خود مهندسی آغاز خواهد کرد.

منابع