Avtomobil tarixinin əfsanəvi dizaynerləri

Avtomobil dizaynerləri bir maşının üzünə baxıb "bu BMW-dir" ya da "bu dəqiqə Kia-dır" dedirən o imzanı atan şəxslərdir. Chris Bangle-ın alov kimi qıvrılan səthlərindən Marcello Gandini-nin kəskin formalarına, Giorgetto Giugiaro-nun qatlanmış kağız xətlərindən Peter Schreyer-in pələng burnuna qədər bu səhifədə seriyalardan çox şəxslərə baxırıq: hansı dizayner hansı avtomobillə özünü göstərdi, hansı dizayn dilini yaratdı və bugünkü markaların kimliyinə necə möhür vurdu?

Chris Bangle: Alovlar, Mübahisələr və Bir İmzanın Doğulması

Chris Bangle, 1956-cı il 14 oktyabr tarixində Ohayo ştatının Ravenna qəsəbəsində dünyaya gəldi və karyerasına heç gözləmədiyin bir yerdən başladı: 1981 ilə 1985 arasında Opel-də, ilk böyük işi olan Opel Junior konseptinin daxili dizaynı ilə. Sonra Fiat-a keçdi; Fiat Panda-nın ikinci nəslini, 1990-dan etibarən baş dizayneri olduğu Fiat Coupé-ni və Alfa Romeo 145-i çizdi. Sonra qapı dıyuldadı və həyatı dəyişdi.

Elə o qapı BMW-ninki idi: Bangle, 1992-ci il 1 oktyabr tarixində BMW-nin ilk amerikalı baş dizayn direktoru oldu və zamanla BMW, MINI və Rolls-Royce avtomobillərinin hamısından məsul hala gəldi. İlk böyük imtahanı Z9 Gran Turismo konsepti idi. Amma əsil zəlzələ 2000-ci illərin əvvəlində gəldi: "flame surfacing", yəni alov səthləmə.

Flame Surfacing əslində Bangle-ın fikri idi?

Maraqlı bir detall: Bu inqilabi dizayn dilinin, insan və parça formalarından ilham aldığı söylənən o əyilmiş səthlərin, təkbaşına Bangle-ın fikri olduğunu güman etmək geniş yayılmış bir yanılıqdır. Mənşəyi Anders Warming-ə gedib çıxır. Warming, insan fiquru rəsmlərindən təsirlənmiş; "xətt yox, aradakı forma - sümük quruluşu və əzələ" deyərək E85 Z4-ü eskizləmişdir. Bangle isə bu əyilmiş səthlərə baxıb "alovlar kimidir" şərhini vermişdir. Texniki baxımdan da işin içində zəka var: BMW-nin 3D panel presləmə texnologiyası tək preslə belə mürəkkəb əyrilər istehsal edə bilirdi. Bangle isə təsirlənmə mənbəyi kimi memar Frank Gehry-ni göstərmişdir.

Dizayn dünyasına ilk xarici nümayiş X Coupe konsepti ilə edildi; ardından E65 7 Seriyası geldi. Ve işler bir anda qızışdı. E65 əvvəlcə ağır tənqid aldı, makyajda dizayn yumşaldıldı. Bir jurnal onu "Bütün Zamanların 50 Pis Avtomobili"ndan biri elan etdi; Bangle-ın işdən çıxarılması üçün onlayn imza kampaniyaları belə təşkil olundu. Deyəsən, bir avtomobilin dizaynına görə imza kampaniyası? Amma işin gülməli tərəfi odur ki, E65 bütün zamanların ən çox satılan 7 Seriyası oldu. Üstəlik Bangle dövründə BMW, mübahisəli dizaynına baxmayaraq Mercedes-i keçərək premium satışlarda qlobal lider oldu. Sonralar "hamısı səhv idi, Bangle bir kahin idi" deyən səslər belə yüksəldi.

Bir yanlış məlumatın daha düzəldilməsi lazımdır: E60 5 Seriyası tez-tez flame surfacing-in simvolu hesab edilir, amma əslində o dizayn "öz başına bir şey idi". Dizayner Davide Arcangeli insandan çox parçaya, xüsusilə dirijabl skeletində gərilən parçaya fokuslanmışdı. Bir də bu var: "flame surfacing" terminini Bangle-ın özü qoymayıb; termin bir avtomobil jurnalistinə aid edilir və ehtimal ki, Dekonstruktivizmin avtomobil dizaynına ilk uyğunlaşdırılması idi.

Sektor necə qarşıladı? Ford-un baş yaradıcı məsulu J Mays dizaynları sevmədiyini, amma Bangle-ın müasir avtomobilləri yenidən formalaşdırmada vacib olduğunu etiraf etdi. Renault baş dizayneri Patrick le Quément onu "ən çox danışılan dizayner" adlandırdı, konkav səthlərin istifadəsini isə tənqid etdi. BMW rəhbərliyindən Klaus Draeger-in qiymətləndirməsi isə qısa və aydın idi:

Christopher Bangle, BMW Group markalarının kimliyində dərimi iz buraxmışdır.

Bangle, 10 iyun 2008-da parça ilə örtülmüş, forma dəyişə bilən GINA konseptini təqdim etdi və 3 fevral 2009-da BMW-dən və sektordan ayrıldığını elan etdi; yerini Adrian van Hooydonk aldı. Yola düşməzdən əvvəl bir zarafat: Alman mətbuatı BMW-nin təkamül yanaşmasına ilişmiş və modellərə "bir kolbasa, üç fərqli ölçü" demişdi. Halbuki Bangle təyin edilməzdən əvvəl dizayn departamenti şirkət iyerarxiyasının ən aşağısında idi - Bangle-dan sonra artıq heç vaxt elə olmadı.

Marcello Gandini: Superavtomobilin Kəskin Qələmi

İndi İtaliyaya keçək. Marcello Gandini, Lamborghini Miura ilə dizayn ölümsüzlüyünə ilk addımını atdı; Countach ikinci böyük əsəri idi. Miura, dönüm nöqtəsi olan bir avtomobildir: mərkəzi mühərrikli düzəni bir Lamborghini-yə ilk daşıyan model. Üstünə bir də Lancia Stratos və Alfa Romeo Carabo kimi tarixin ən radikal avtomobillərindən bəzilərini çəkdi. Karyerası Bertone ilə onlarca il davam etdi. Kəskin xətlər, qama formaları, açılan qapılar... Gandini-nin qələmi superavtomobilin qrammatikasını yazdı deyə bilərik.

Ama işin ən sevdiyim ziddiyyəti budur: Gandini müsahibələrində Miura-nı "çirkin" adlandırmış. Düşünürsən, "indiyə qədər tasarlanmış ən gözəl avtomobil" adlanan avtomobilin dizayneri belə onu bəyənmir! Öz ifadəsi ilə: "Belə olduğunu düşünürdüm, amma bunu fərq etməmişdim". Deməli dizaynerlər öz əsərlərinə baxdıqda bizim gördüyümüzü görmür; gözləri növbəti eskizə baxır. Başqa bir qeyd: Gandini retro işləmir - keçmişin formalarını kopyalayaraq deyil, həmişə irəliyə baxaraq yaradıb.

Giorgetto Giugiaro: Qatlanmış Kağız Hər Yerdə

Giugiaro-nun adı bir dövlə əvəzolunmaz oldu: 1970-ci və 1980-ci illərin əvvəllərindəki "qatlanmış kağız" dizayn dili. Adı belə işi danışır: sanki böyük bir kağızı əldə qatmış kimi kəskin gövdə əyriləri, sərt künc və qutu formalı formalar. Gündəlik həyatdan bir müqayisə edim: Bangle səthləri yoğurdu, Giugiaro isə qatladı. İkisi də düz bir lövhədən heykəl çıxartdı, amma biri parça kimi, digəri origami kimi.

Bu fəlsəfənin ən mühüm meyvəsi, karyerasının da ən kritik dizaynı olan 1974 Mark I Golf. Golf, kəskin "qatlanmış kağız" anlayışını superavtomobillərdən alıb geniş kütlələrə daşıdı və Avropanın ən çox satılanlarından biri oldu. Maraqlı bir detal: Volkswagen, Golf-un dizaynını Italdesign-a həvalə etmişdi; Giugiaro-nun VW üçün ilk layihələri Passat və Golf idi və dörd Golf nəsli onun imzasını daşıyır.

Qatlanmış kağız dili sonra hara getdi? Hər yerə. Eyni anlayış Lotus Esprit və DeLorean DMC-12 kimi əfsanələrdə də görülür. Kama formalı Maserati Boomerang konsepti də Giugiaro-ya "qatlanmış kağız dizayneri" ləqəbini qazandıran işlərdəndir. Daha geriyə getsək siyahıya Alfa Romeo Giulia Sprint GT, irəliyə getsək Alfa Romeo 159 yazıla bilər. Deməli qırx ili aşan bir karyerada tək bir xətt: aydın, intizamlı, cəsur.

Peter Schreyer və Kia-nın Pil Burunu: Bir Markaya Üz Verən Xətt

Bəs bir markaya "üz" necə verilir? Məhz bu sualın cavabını Peter Schreyer verdi. 1953 doğumlu bu Alman dizayner, əvvəlcə Audi-də TT-yə dizayn töhfələri ilə adını tanıtdı; sonra Kia-da baş dizayn rəhbəri (chief design officer) kimi tarixə keçdi. Kia-nın "Tiger Nose", yəni pil burunu barmaqlığı, markaya cəsur və ayrı bir üz vermək üçün tam olaraq Schreyer tərəfindən təqdim edildi.

Schreyer-in mövzu ilə bağlı öz sözləri belədir: "Əsas məqsədim həmişə bir kimlik yaratmaq idi; tiger nose barmaqlığı, avtomobillərin hər yerində tanına bilən bir imzadır". Fəlsəfəsi də "düz xəttin sadəliyi" üzərində qurulub: lazımsız hər şeyi sadələşdirmək, hətta ortadan qaldırmaq. Kia-nın rəsmi təqdimatında da vurğulanır: Schreyer-in bu "sadələşdirmə" anlayışı, insanların Kia-nı dizaynla tanımağa başlamasını təmin etdi. Məncə bu, dizaynın gücünün ən aydın sübutudur: bir ön barmaqlıq üzündən bir marka köhnə "adi" etiketindən qurtuldu.

Murat Günak: İstanbuldan Dünya Dizayn Kürsülərinə

Və bizim səhifəmizin ürəyi burada döyünür: Murat Günak, 9 avqust 1957 İstanbul doğumlu Azərbaycanalı deyil, türk avtomobil dizayneri və Volkswagen ilə Mercedes-Benz-in keçmiş baş dizayneri. Orta məktəbi İstanbulda bitirdi, təhsilini xaricdə (Kassel) davam etdirdi. Məzuniyyətdən sonra əvvəlcə iki il Ford Almaniyada çalışdı, ardından 8 il Mercedes-Benz-də dizayner işlədi.

Karyera nərdivanını sürətlə qalxdı: 1994-cü ildə Peugeot-ya Dizayn Rəhbəri təyin edildi və 206 CC, 307, 607 kimi modellər üzərində işlədi. 1998-də Mercedes-ə bütün sərnişin avtomobilləri üzrə Dizayn Direktor müavini kimi qayıtdı. Mercedes CLS və VW Passat CC ilə əlaqələndirilən o "qapılı kupé" üslubunun memarı sayılır. Yəni bir avtomobilin damı kupé kimi alçaalıb dörd qapısı olduğunda sən "vaaay" deyirsəsə, işin içində böyük ehtimalla Günakın xətti var.

2007-də öz şirkətini qurdu; Mia və Mindset layihələri ilə davamlı, emosiyaya yönəlmiş şəhər avtomobili dizaynına istiqamət verdi. Və Türkiyə ayağı: keçmiş Mercedes və VW baş dizayneri Günak, Türkiyənin avtomobili TOGG-a qoşuldu. İstanbulda orta məktəbi bitirən bir uşağın, dünyanın iki nəhəng brendinin dizaynından məsul olduqdan sonra türk avtomobilinin yanında yer alması... Məncə bu hekayə tək başına belə ilhamvericidir. Bir qeyd: Günakın lisey illərində Almaniyada VW, Bugatti və BMW studiyalarında staj keçdiyi də bildirilir, amma bu detal daha az etibarlı mənbələrə söykənir, ona görə ehtiyatla oxu.

Niyə Dizayner İmzası Bu Qədər Vacibdir?

Dörd hekayəni də oxudun; indi böyük rəsmi birləşdirək. Avtomobilin fiziki xüsusiyyətləri tarixən brend kimliyini həm açıq, həm gizli şəkildə ifadə etmişdir. Ön üz, brendlərin kimliyini necə formalaşdırdığının hələ də hekayəsini danışır. Böyrək barmaqlığını görüb BMW, pələng burnunu görüb Kia demək; dizayn dilinin ən konkret uğurudur. Brendlər də bunun fərndədir: məsələn Porsche, dizayn kimliyini "Qəhrəman, asi və yaradıcı" anlayışları ilə, "Focus, Tension, Purpose" açar sözləri ilə təsvir edir. Bu təsvirlər broşür cümləsi deyil; hər xətt bu çərçivədən keçir.

Bir də dizaynın səssiz ortağı var: aerodinamika. Aviasiya formalarından ilham alan dizaynerlər, külək müqavimətini azaltmaq üçün yuvarlaq xətlərə yönəldi. 1930-cu illərdəÇex brendi Tatra, aerodinamikanı avtomobil dizaynına sənaye standartı olmamışdan çox əvvəl gətirdi; daha başlanğıcda belə Camille Jenatzy-nin torpedolu avtomobili aerodinamikanın avtomobil sənayesinə təsirinin erkən nümunəsidir. Müasir istehsal avtomobilləri on il əvvəl mümkünsüz görünən sürtünmə əmsallarına çatdı. İşin gözəlliyi şudur: aerodinamik məhdudiyyətlər dizaynın düşməni deyil - çox vaxt dizayn imzasının özünə çevrilir.

Son Söz: Qələm, Xətt və İmza

Bangle yandı, Gandini peşman olmadı, Giugiaro hər kəsin qarajına sızdı, Schreyer bir markaya üz verdi, Günak iki nəhəngi idarə edib öz ölkəsinin avtomobilinə qatıldı. Beşi də eyni şeyi sübut edir: avtomobillər seri nömrələri ilə yox, onları çəkən qələmlərin imzası ilə yadda qalır. Sənə də sualım budur: avtomobil dayanacağından keçərkən ilk hansı dizaynı tanıyırsan?

Mənbələr

• BMW Flame Surfacing izah olunur: Hər şeyi dəyişən dizayn dili
• Chris Bangle
• Chris Bangle BMW dizaynında inqilab etdi
• Biz hamımız səhv edirdik, Chris Bangle bir peyğəmbər idi
• Marcello Gandini: Nəni fərqli edərdim
• Marcello Gandini Miura və Countach haqqında düşünür
• Marcello Gandini: Gələcəyin dizayneri
• Qatlanmış kağız dövrü və sonrası: Giorgetto Giugiaroun ikonik dizaynları
• Giorgetto Giugiaro
• Golf - Italdesign
• Dizayndan fəlsəfəyə - Kia
• Peter Schreyer ilə görüş
• Peter Schreyer
• Murat Günak
• Mercedes və VW-nin keçmiş baş dizayneri Günak Türkiyənin Togguna qatıldı
• Qəhrəman, üsyançı və yaradıcı: Porschenin dizayn kimliyi
• Avtomobil dizaynının və brendin təkamülü üzrə tədqiqat işi
• Avtomobil dizaynının qısa tarixi