Elektrikli avtomobil yüz yaşında: 1900-cü illərdə unudulan dönüş

Elektrikli avtomobilin tarixi, əksərimizin düşündüyü kimi Teslalarla yox, 1881-ci ildə Paris küçələrində işləyən üç təkərli bir nəqliyyat vasitəsi ilə başladı. Hətta 1900-cü ildə Amerikada istehsal olunan avtomobillərin təxminən üçdə biri elektrikli idi. Yəni elektrikli avtomobil bir yenilik deyil; benzinə qarşı ilk yarışı uduzub yüz il sonra geri dönən bir çempionun hekayəsidir.

İlk Elektrikli Nəqliyyat Vasitəsi Kimə Məxsusdur və Nə Vaxt İcar Edilib?

Gəlin ardıcıl baxaq, çünkü bu hekayənin qəhrəmanları biri-birindən rəngarəngdir. Ən əvvələ getsək, macar keşişi Ányos Jedlik 1827-28-ci illərdə ilk elektrik motorunu düzəldir və növbəti il kiçik bir model avtomobili işə salır. Sonra rus mühəndisi Moritz Jacobi 1832 -ci il ətrafında doldurula bilməyən akumulyatorlarla elektrikli qayıq düzəldir. Şotland ixtiraçı Robert Davidson isə 1839-cu ildə bu gün tez-tez "ilk elektrikli avtomobil" adlandırılan öz vasitəsini Aberdin küçələrində sərnişinlə işə salır. Amma diqqət edin: bunların hamısı tək istifadəlik, doldurula bilməyən kimyəvi akumulyatorlarla işləyirdi. Batareyası bitəndə zibilə atılan nəhəng bir pult kimi düşün - avtomobil üçün bir az faciəvi, elə deyilmi?

Əsl dönüş nöqtəsi Fransada gəlir. Fransız elektrik mühəndisi Gustave Trouvé, 1880-ci ildə Siemens-in kiçik bir elektrik motorunun səmərəliliyini artırır və yeni işlənib hazırlanan doldurula bilən akumulyatoru ingilis istehsalı pedalılı üç təkərli motosikletə quraşdırır. Nəticə? Dünyanın ilk elektrikli quru nəqliyyat vasitəsi. Trouvé bu vasitəni 19 aprel 1881-ci ildə Parisdə Rue Valois küçəsində uğurla sınayır və həmin ilin noyabr ayında şəhərdəki Beynəlxalq Elektrik Sərgisində təqdim edir. Ginnesin Dünya Rekordları bu gün belə bu vasitəni "ilk elektrikli quru nəqliyyat vasitəsi" kimi qəbul edir. İşin maraqlı tərəfi: Trouvé patent ala bilmir və sınaqdan sonra vasitəni söküb motoru və akumulyatoru elektrikli qayıq layihəsinə köçürür - o layihə də xarici oturacaqlı mühərrikin icadına yol açır. Adam eyni anda iki inqilab həyata keçirir, hörmət etməmək ələ gəlmir.

Farları da Ingilislər Əlavə Etdi

Həmin il, yəni 1881-ci ildə ingilis William Ayrton və John Perry, elektrikli farlarla təchiz olunmuş - yəni ilk elektrikli işıqlandırmalı nəqliyyat vasitəsi - üç təkərli bir avtomobil düzəldir. Məsafəsi 10-25 mil, maksimal sürəti 9 mph. Sürətli deyək, amma farlı bir vasitə 1881-ci ildə həqiqətən cool bir şey idi. Başqa bir fransız, Camille Faure, qurğuşun-turşu akumulyatorlarını təkmilləşdirir və Charles Jeantaud ilə birlikdə mühərrikli elektrikli avtomobil qurur. Qısası, 1880-ci illər elektrikli avtomobilin səs-küysüz (hərfi mənada!) qızıl dövrünün hazırlıq dövrü idi.

Thomas Parker və 1884-cü ildə Şarj Olunan Akkumulyatorlu İlk Elektrikli

İngilis ixtiraçı Thomas Parker'ın adını ehtimal ki, heç eşitməmisən, amma bu işin real memarlarından biridir. Parker qurğuşun-turşu akkumulyatorlar və dinamo sahəsində patentlər alır; elektrikli tramvay və işıqlandırma avadanlıqları istehsalının pioneri sayılır. 1882'cı ildə Paul Bedford Elwell ilə birlikdə Wolverhampton'da Elwell-Parker Ltd.'ni qurur və yüksək tutumlu şarj olunan akkumulyatorlar, sonra dinamolar, motorlar və idarəetmə qurğuları istehsal etməyə başlayırlar. 1890'cı ildə Parker'ın akkumulyatorlu tramvayları Birmingham'da sərnişin daşıyır; həmin tarixdən əvvəl beş il boyunca Blackpool'da da işləyiblər.

Gəlin o məşhur iddiaya: Parker'ın 1884-cü ildə Londonda şarj olunan akkumulyatorlu ilk seriya istehsalı elektrikli avtomobili istehsal etməsi tez-tez deyilir və məşhur bir fotoda Parker bu avtomobilin içində oturarkən görünür. Bəzi avtomobil nəşrləri daha ehtiyatlı davranıb Parker'ın o dövrdə elektrikli tramvaylar istismara verdiyini və prototip elektrikli avtomobillər istehsal etdiyini deyir. Yəni "seriya istehsalı" mı, "prototip" mi mübahisəsi var; amma Parker'ın bu sahədə pioner olduğu hər kəs tərəfindən qəbul edilir. Bir də unutmayaq: 1896-cı ilə qədər İngiltərədə "qızıl bayraq qanunu" adlanan Light Locomotive Act qüvvədə idi - kənd yerlərində 4 mph, şəhərdə 2 mph sürət həddi, hər avtomobilə üç sürücü və öndə qızıl bayraqla gedən bir nəfər. Bu şərait altında sürət rekordu qırmaq səadət işi!

1900-cü illərdə Elektrikli Avtomobillər Niyə Bu Qədər Yayıq İdi?

İndi işin təsirli hissəsinə gəlirik. 1900'cü ildə ABŞ'da istehsal olunan 4.192 avtomobildən 1.575-i elektrikli, 1.681-i buxarlı idi; yəni elektriklilər istehsalın təxminən %38'ini təşkil edirdi. Yoldakı avtomobillərə baxsaq, mənzərə bir az dəyişir: təxminən üçdə bir hissəsi elektrikli. Müxtəlif mənbələr fərqli meyarlar işlətdiyi üçün rəqəmlər %28 ilə %38 arasında dəyişir, amma xülasə budur: əsrin dönüşündə elektrikli avtomobillər adi bir xəyal deyil, gündəlik bir reallıq idi.

Üstəlik ABŞ'dakı ilk elektrikli vasitə 1890-91 civarında Şotland kimyaçısı William Morrison tərəfindən hazırlanmışdı. Onu Waverly, Studebaker Electric, Beardsley, Columbia Electric və Baker Electric kimi ilk böyük istehsalçılar izlədi; 1902'ci ildə Studebaker elektrikli vasitə ilə avtomobil sektoruna addım atıb. Sürət məsələsində də iddialı idilər: 18 dekabr 1898'cı ildə Jeantaud elektrikli avtomobili 63,13 km/s ilə tarixdəki ilk avtomobil quru sürət rekordunu qırdı. Elektrikli avtomobil benzinkidir ilə ilk yarışı açıq arayla öndə bitirdiyi kimi görünürdü.

Bəs Hamısı Niyə Elektrikliyi Seçirdi?

• Səssiz və titrəməz idi; benzinkilər isə səsli, iyli və vəziyyət dəyişdirməsi zəhmətli idi.
• Əllə çevrilən krank qolu tələb etmirdi - bu qol o dövrdə həqiqətən təhlükəli idi, geriyə zərbə vuranda qolunuzu sına bilirdi.
• İyi yox idi, evin qabağında şarj oluna bilirdi.

Bu səbəbdən elektrikli avtomobillər xüsusilə qadın sürücülər arasında çox populyar idi: daha temiz olduğu və marş kolu ilə boğuşmaq tələb etmədiyi üçün. Enerji nazirliyinin də vurğuladığı kimi 1900-1912 arası, elektrikli avtomobillərin real "qızıl dövrü" hesab edilir. Səssiz, istifadəsi asan, qoxu yaymayan vasitələr - o dövr üçün demək olar ki, lüks bir təcrübə.

Tomas Edison Niyə Batareya İle Qələbəni Qazana Bilmədi?

Elektriklinin qələbəsini taxtlamaq üçün ad isə başının bəlası olacaqdı: Tomas Edison. İşıq lampasının atası, 1899-cu ildə elektrikli vasitələr üçün daha səmərəli təkrar doldurulan batareya - qələvi tərkibli, nikel-dəmir növündən - inkişaf etdirməyə başlayır. Məqsəd aydındır: ağır və həcmli qurğuşun-turşu batareyalardan qurtulmaq. 1901-1904 arasında bu batareyalar Baker'in 1900 runabout'unda və 1902-dən etibarən Studebaker'in elektriklilərində sınaqdan keçirilir. Yəni xəyal böyükdür: Edison'un batareyası ilə elektrikli avtomobillər hamının qarajına daxil olacaq.

Ama olmadı. Edison'un batareyası gözlənilən səmərəni bir tərəfə verə bilmir və bu uğursuzluq, Henry Ford ilə birlikdə apardıqları elektrikli vasitə layihəsini dəfələrlə gecikdirir. Tarixin ən böyük ixtiraçılarından biri belə batareya məsələsini həll edə bilmədi. Bu gün "batareya texnologiyası niyə bu qədər çətindir?" deyib küsən hər kəs, Edison'un acısını az çox dadıb, bəlkə.

Elektrikli Avtomobillər 1930-cu illərdə Niyə Yoxa Çıxdı?

Əjdəha, hekayənin ən acı bölümü. Elektriklinin məğlubiyyəti tək bir səbəb deyil, bir neçə səbəb üst-üstə düşdükdə gəldi:

• Yollar yaxşılaşdı: Uzun məsafə səfəri mümkün olanda elektriklinin məhdud məsafəsi aydın görünür oldu; benzinlilər daha uzağa və daha sürətli gedə bilirdi.
• Ucuz Texas xam nefti: Benzin qiyməti düşdü, benzinli vasitə işlətmək qat-qat ucuna gəldi.
• Ford Model T və yığılma xətti: Seriya istehsalı benzinli avtomobilin qiymətini elektriklinin təxminən üçdə birinə endirdi. Rəqib sənin məhsulunun üçdə birinə satırsa iş çətinləşir, elə deyilmi?

Elektriklinin öz zəifliyi də var idi: bahalı idi, yavaşı idi, torpaq kənd yollarında çətinlik çəkirdi, soyuğa qarşı həssas idi və yük altında gərginliyi düşən ağır qurğuşun-turşu batareyalar daşıyırdı. Bəzən hansı zərbənin öldürücü olduğu mübahisə etmək adətdir - bəziləri Ford'un qiymət rəqabətini, bəziləri neft qiymətlərini və infrastrukturu önə çəkir. Həqiqətdə ikisi birdən vurdular: ucuz benzin və ucuz benzinli avtomobil. 1920-yə gəldikdə demək olar ki, bütün elektrikli avtomobil istehsalçıları ya bağlanmış, ya da benzinli istehsalına keçmişdi; 1935-də isə elektriklilər yollardan demək olar ki, tamamilə silinmişdi. 1929 Birja Böhranı da zəifləyən satışlara son bir zərbəni endirdi.

Bugünkü Elektrikli Dönüşü Nəyə Görə Bu Dəfə Qalıcı Ola Bilər?

Tarixi dövrün ən maraqlı yeri burasıdır: elektrikli avtomobil 20. əsr boyu dur-dayanana bənzər bir həyat yaşadı - hər neft krizində yada salındı, boru kəmərləri dolduqda yenidən rəfa qaldırıldı. Məktəb tətilində nəşr olunan bir serial kimi: mövzusu gözəldir, amma həmişə təxirə salınır. Bu gün isə işlər fərqli görünür, çünkü bu dəfə masada yalnız qiymət deyil, planet də var.

Ekoloji qurumların məlumatına görə, elektrikli avtomobillər şarj üçün istifadə olunan elektriki nəzərə alsaq belə, çox vaxt benzinli avtomobillərdən daha kiçik karbon izinə malikdir. Əlbəttə, müzakirələr davam edir: istehsal mərhələsindəki ekoloji təsirlər və şarj elektrikinin nə qədər təmiz olması ciddi-ciddi müzakirə olunur və müzakirə edilməlidir də. Amma bu günü 1900-cü illərdən ayıran iki böyük fərq var: dövlət siyasətləri təmiz və səmərəli avtomobilləri təşviq edir və lityum-ion batareyalar artıq benzinli avtomobillərin performansına yaxınlaşa bilir. Edisonun bir türlü həll edə bilmədiyi batareya məsələsi, bir əsr sonra böyük ölçüdə həll olunub.

Yəni elektrikli avtomobil 100 yaşındadır və bəlkə də tarixdə ikinci dəfə qızıl dövrünə daxil olur. Bu dəfə uduzan ucuz benzin deyil, həmişə udmayan biz olmuşduq - havanı qoxudan avtomobillər yüzillik bir fasilədən sonra evə qayıdır. Bəs bu dəfə hekayə fərqli bitəcəkmi? Cavabı istifadə edəcəyimiz avtomobildə gizlədirik.

Mənbələr

• The History of the Electric Car
• First electric road vehicle - Guinness World Records
• 1881 Trouvé Electric Tricycle Replica Review
• Gustave Trouvé
• Thomas Parker (inventor)
• History of Electric Vehicles III
• History of the electric vehicle
• First Electric Car: A Brief History of the EV
• Early Electric Cars in America
• Edison and the Electric Car
• Electric Vehicles Had Their First Golden Age
• Electric Vehicle Myths - US EPA