Otomobille Dünyayı Dolanan İlk Yarış Nasıl Kazanıldı?

İlk dünya turu otomobil yarışı, 1908'de New York'tan başlayıp Paris'te biten ve 169 gün süren efsanevi bir organizasyondur. Altı aracın yola çıktığı bu mücadeleyi, yol boyunca Alaska, Sibirya ve Avrupa'yı geçen Amerikan yapımı Thomas Flyer kazandı ve otomobilin "güvenilir araç" olarak dünya sahnesine çıkışını hızlandırdı.

1908 New York–Paris Yarışı Nasıl Doğdu?

Şöyle bir düşün: 1908. Yolda asfalt yok, trafik ışığı yok, benzinlik yok, yol haritası yok. Hatta dünyadaki insanların çoğu bir otomobili hayatında hiç görmemiş. Atlar hâlâ arabalardan daha güvenilir sayılıyor. Tam da böyle bir dünyada, bir gazete fikri patlıyor: "Hadi arabalarla dünyanın çevresini dolanalım!"

Organizasyonun adı The Great Race: New York to Paris by Automobile'di ve sponsorluğu The New York Times ile Paris gazetesi Le Matin üstlenmişti. Ödül ise küçümsenecek bir şey değil: 1.400 pound ağırlığında kocaman bir kupa. İlham kaynağı da 1907'deki Peking–Paris yarışıydı; o yarış zaten çılgınca bir girişimdi, ama bu sefer çekilecek çizgi çok daha uzundu.

Yarışın başlangıç anı bile ayrı bir görkemli sahne: 12 Şubat 1908, saat 11:15, Times Square. Altın kaplama bir tabancadan ateşleniyor ve 250.000'den fazla insan tanıklık ediyor. 250 bin! Bugün bir rock festivaline giden kalabalığı düşün, 1908'de insanlar bir arabanın yola çıkışını izlemeye akın ediyor.

Pistte Kimler Vardı?

Altı araç, dört ülkeden yola çıktı:

• ABD: Thomas Flyer
• Almanya: Protos
• İtalya: Züst
• Fransa: De Dion-Bouton, Motobloc ve Sizaire-Naudin

İşin komik tarafı şu: Buffalo'daki köklü şirketlerden Pierce-Arrow gibi isimler yarışa katılmayı reddetti. Thomas Motor Company ise son anda fabrikadan seri üretim bir arabayı çekip pistlere sürdü. Yani lüks bir prototip değil, sokakta satılan bir otomobildi - halka 3.750 dolara satılıyordu. Bence kazanmasının sırrının bir kısmı da burada: bu araba günlük kullanım için yapılmış, kırılgan bir vitrin parçası değil.

Rota Nasıl Planlanmıştı ve Neden Değişti?

Plan kâğıt üzerinde harikaydı: New York'tan Albany ve Chicago üzerinden San Francisco'ya, oradan Seattle'a, sonra gemiyle Alaska'daki Valdez'e. Asıl çılgın kısım şuydu: Bering Boğazı'nı donmuş haldeyken aşmayı planlamışlardı! Nome'dan yaklaşık 150 millik (240 km) bir gemi geçişiyle Sibirya'nın Doğu Burnu'na ulaşılacak, sonra Vladivostok, Omsk, Moskova, St. Petersburg ve Berlin üzerinden Paris'e varılacaktı. Boğazı buz üstünden geçmek - bu, "yol yoksa yol yaparız" cümlesinin ta kendisi.

Ama gerçek hayat planları dinlemiyor. Alaska'da yollar diye bir şey yoktu ve Bering geçişi imkânsız çıktı. Böylece rota değişti: ekip gemiyle Japonya'ya geçti - bu, bir otomobilin Japonya'yı ilk geçişi oldu - ardından vapurla Vladivostok'a üç geçerek Sibirya'ya girdi. Bir kapı kapanınca başka bir kapı açılmış ve tarihe geçilmiş, tam bir yol filmi sahnesi.

Thomas Flyer'ın Yolculuğu: 169 Gün Nasıl Geçti?

Thomas Flyer'ın ABD etabını tamamlaması 41 gün 8 saat 15 dakika sürdü ve San Francisco'ya bir otomobilin kışın ABD'yi ilk kez geçişiyle ulaştı. Planlanan süre iki haftaydı - altı hafta sürdü. Chicago'ya sekiz gidebildiler, çünkü blizzard fırtınası her şeyi yutmuştu. Yolsuz arazilerde arabalar ray traversleri üzerinde, özel lastiklerle ilerledi. Düşünsene, bugün bir yolda lastiğin patladığında sinir krizi geçiriyoruz; bunlar fırtınada travers üzerinde ilerliyordu.

Sibirya ve Mançurya'da durum daha da çılgınlaştı. İlkbahar çözülmesi - Rusların rasputitsa dediği, her şeyi çamura çeviren dönem - yüzünden ilerleme bazen günde 15 mile, hatta bazı günlerde metrelerle ölçülüyordu. Günde 15 mil, yaklaşık 24 kilometre. Yani bisikletle, hatta yürüyerek daha hızlı gidebilirdin! Vladivostok'un ötesine geçebilen araç sayısı üçe düştü: Protos, Züst ve Thomas. Gerisi yollarda kaldı.

Direksiyondaki İsim: George Schuster

Yarışın asıl kahramanı belki de direksiyondaki insanlar. Başlangıçta yarış sürücüsü Montague Roberts vardı ama bir yasal sorun nedeniyle ayrılmak zorunda kalınca şef mekanikçi George Schuster (1873–1972) devraldı. Ve Schuster, New York'tan Paris'e tüm mesafeyi kesintisiz kat eden tek Amerikalı oldu. Bu başarısı ona çok geç ama hak edilmiş bir onur getirdi: 12 Ekim 2010'da Automotive Hall of Fame'e kabul edildi.

Ekip Paris'ten sonra New York'a döndü ve 17 Ağustos 1908'de Times Square'de zafer kutlamasına katıldı. Schuster sonra ne oldu biliyor musun? Thomas fabrikasındaki eski işine döndü. Kahraman ol, evine dön, işine devam et - eski zamanların alçakgönüllülüğü. Ne yazık ki şirket beş yıl sonra battı.

Protos Paris'e Önce Girdi, Neden Kazanamadı?

İşte yarışın en tartışmalı sahnesi. Alman Protos, Teğmen Hans Koeppen'in sürdüğü araç olarak 26 Temmuz'da Paris'e ilk girdi. Koeppen'i kişisel girişine Kaiser Wilhelm'in seçtiği de ayrı bir detay. Yani Almanya, bitiş çizgisini ilk geçen taraftı. O halde kupa neden Thomas Flyer'a gitti?

Cevap cezalarda: Protos toplam 30 gün ceza aldı. 15 günü, rotadaki Japonya'ya uğramadığı için; diğer 15 günü ise ABD'de motor arızası sonrası arabayı trende bindirip 1.000 millik zor araziyi atladığı için. Bu cezalarla hesap yapıldığında Thomas Flyer, 26 gün farkla kazanan ilan edildi. Evet, doğru okudun: 26 günlük fark, motor sporları tarihinin hâlâ en büyük kazanma farkı. Bugün bir yarışı 2 saniye farkla kazanmak cenaze töreni gibi kutlanıyor; burada bir ay fark var!

Yarışta hoş bir centilmenslik anı da yaşanmış: Protos'un çamura gömüldüğü bir noktada Schuster onu zincirle kurtardı. Koeppen de şampanya açıp Amerikan centilmensliğine kadeh kaldırdı. Fierce rekabet, tatlı dostluk - motor sporlarının klasik kombinasyonu.

İtalyan Züst ise Eylül 1908'de üçüncü olarak Paris'e vardı. Yani altı araçtan rotayı tamamlayan yalnızca üçü oldu; diğer üçü yolda tarihe karıştı.

Ne Kadar Yol Kat Edildi Aslında?

Bu sorunun tek bir cevabı yok, çünkü hangi ölçümü yaptığına bağlı. Paris'e varış hesabıyla yaklaşık 16.700 km bir fikir verir; bazı kayıtlar rotanın tamamı için 13.341 mil, diğerleri ise 22.000 milden fazla rakamını verir. Fark şuradan kaynaklanıyor: bir sayım planlanan rotanın tamamını, bir diğeri ise fiilen kat edilen mesafeyi, hatta dönüş yolculuğunu da kapsıyor. Net olan şu: ekip üç kıtayı geçti ve tam bir dünya turu yaparak Paris'e ulaştı - ister 16.700 km, ister 35.000 km de onun katı olsun, bu rakamların hepsi "tuhaf yeter, inanılmaz" kategorisinde.

169 günlük sürenin bugüne kadar aşılamadığı da söyleniyor - bir motor sporları etkinliği olarak hâlâ en uzun olanı. Bunu bir kez daha düşünsene: bir Formula 1 yarışı iki saat, Dakar Rallisi iki hafta. Bu iş neredeyse altı ay sürdü.

Bu Yarış Otomobil Algısını Nasıl Değiştirdi?

İşte hikâyenin bence en güzel kısmı. O dönemde otomobil, zenginlerin şehir içinde gezmek için kullandığı bir oyuncaktı. Uzun yol? Hayır hayır, at daha güvenilir. Thomas Flyer bir fabrika çıkışlı seri üretim arabayla üç kıta geçince bu algı bir gecede değişmedi ama çatlağı ortaya çıktı: demek ki otomobil uzun mesafeli, güvenilir bir ulaşım aracı olabilirmiş. Peking–Paris ile birlikte bu yarış, otomobilin dünya sahnesine "ciddi araç" olarak çıkışının kapısını açtı.

Etkisi sadece algıyla sınırlı kalmadı: dünyanın birçok yerinde daha iyi yollar yapılması çağrısı tetiklendi. Organizasyonun sponsoru gazeteler her gün manşetten haberi verdi ve yarış, dönemin en büyük tanıtım olaylarından biri haline geldi. Bir bakıma modern otomotiv dünyasının büyük "dayanıklılık reklamı"ydı - bugün markaların çölde ve kuzey kutbunda yaptıkları testlerin atası.

Kazanan Araç Bugün Nerede ve Mirası Yaşıyor mu?

Yaşıyor, hem de çok güzel duruyor. Kazanan 1907 Thomas Flyer, kupasıyla birlikte Reno, Nevada'daki National Automobile Museum'da sergileniyor. Yani bir yüzyıldan uzun süre sonra bile o arabayı görmeye gidebiliyorsun - aynı gövde, aynı kupa, aynı hikâye.

Hikâyenin popüler kültürdeki izleri de cabası: Georges Méliès'in 1908 tarihli Mishaps of the New York–Paris Race filmi, 1965'teki The Great Race filmi ve 2008 yapımı The Greatest Auto Race on Earth belgeseli. Yarış ayrıca yeniden canlandırılmaya da çalışıldı: 2008'deki 100. yıl planı Çin izinlerinin iptaliyle iptal oldu ama 2011'de World Race 2011, 14 Nisan'da Times Square'den başlayıp orijinal rotayı izledi; dört araç (1929 Ford Model A, 1932 Ford 3 Window Coupe, 1967 VW Beetle ve 2007 Chevrolet Corvette) 21 Temmuz 2011'de Paris'e ulaştı. En dokunaklı detay: katılımcılar arasında Schuster'ın büyük-büyük torunu Jeff Mahl da vardı. Tarihin ta kendisi, aynı rotada bir kez daha tekerlek döndürdü.

Sık Sorulan Sorular

• Yarışı kaç araç tamamladı? Altı araçtan yalnızca üçü: Thomas Flyer, Protos ve Züst.
• Kaç gün sürdü? 169 gün - 12 Şubat'tan 30 Temmuz 1908'e.
• Rota neden değişti? Alaska'da yol yoktu ve Bering Boğazı'nı donmuş halde geçmek imkânsızdı; rota Japonya üzerinden Sibirya'ya çevrildi.
• Protos önce vardı, neden kazanamadı? Japonya'ya uğramama ve trenle nakliye nedeniyle toplam 30 gün ceza aldı.
• Kazanan araç nerede? Reno, Nevada'daki National Automobile Museum'da, kupasıyla sergileniyor.

Bir dahaki sefere bir arabanın "sadece bir ulaşım aracı" olduğunu düşünürsen, 1908 kışında karların içinde ray traversi üstünde ilerleyen o Thomas Flyer'ı hatırla. Kim bilir, belki de günümüz dayanıklılık testlerinin, rallilerinin ve hatta elektrikli araçların uzun menzil reklamcılığının hepsi, o 169 günlük çılgın yolculuğun uzantısıdır. Sence hangi modern yarış onunla boy ölçüşebilir?

Kaynaklar

• 1908 New York to Paris Race
• New York to Paris Race | The Great Automobile Race
• The Greatest Race – 1908 New York to Paris
• The Photographic Story of the Great New York to Paris Auto Race of 1908
• George Schuster Wins 1908 NY to Paris Automobile Race
• George Schuster (driver)
• 1908 Great Race-Winning Thomas Flyer Featured at Amelia Island
• The Greatest Race You Have Never Heard Of