Dörd çekerin unudulan səyahəti: Spyker-dən Jensen FF-yə

Dünyanın ilk dört çeker otomobili, bugün bildiğimiz anlamda benzinle çalışan ilk örnek olarak 1903 tarihli Spyker 60 HP'dir; altı silindirli motoru ve dört tekerlek freniyle üç devrimi birden daşıyırdı. Dört çeker fikrinin ilk patentinə isə 1893'də Bramah Joseph Diplock'un buxarlı bir çəkici üçün aldığı sistem idi. Amma əsl sürpriz budur: bu texnologiya seriya istehsalı yol avtomobillərinə yalnız 1966'da, Jensen FF ilə çata bildi. Aradakı 63 il nə idi? İşte dört çekerin unudulan səyahəti.

Dört Çeker Avtomobil Niyə Bu Qadar Gec Mi Kəşf Edildi?

İlk baxışdan qəribə gəlir, elə deyilmi? Təyyarələr ixtira edilməmişdən əvvəl belə dörd təkərin hamısına güc verməyə çalışan biri var idi. Amma o təcrübəçi yalnız bir avtomobil istehsal etdi və texnologiya sonra təqribən bir insan ömrü boyunca rəflərə qalxdı. Bu boşluğun səbəbi sadədir: dört çeker bahalı idi. Əlavə ötürmə orqanları demək, daha çox çəki, daha mürəkkəb mexanika və daha yüksək qiymət demək idi. İstehsalçılar bu fərqi bağlaya bilməyəndə dört çekeri yük daşıyan iş avtomobillərinə və hərbi sahəyə itələdi; asfalt üçün yox, torpaq üçün bir texnologiya kimi görüldü.

Yəni problem fikrin olmaması idi, problemin maliyyəsi və mövqeləndirmə idi. O hekayəni anlamağın ən yaxşı yolu isə əvvəldən başlamaqdır: 1893'ə, bir ingilis mühəndisin patentinə.

Bramah Joseph Diplock və 1893'cü İlhin Öncül Patent

Jensen'in ən azı 70 il əvvəl, Spyker'ın isə on il əvvəl edildiyini düşün. 1893'də ingilis mühəndis Bramah Joseph Diplock, buxarlı bir traction engine -yəni o nəhəng, təkərli buxarlı çəkicilər- üçün həm dörd təkərdən çəkmə, həm də dörd təkərə sükan təmin edən bir sistem patent aldı. Bu, İngiltərədə inkişaf etdirilən ilk dört çeker avtomobil sayılır. Əzbərdən düşünək: klassik buxarlı çəkici, təkərləri bir-birinə bağlanan sadə arabaya bənzət. Diplock'un sistemi isə o arabaya, hər təkərin həm döndüyü, həm istiqamət dəyişdirdiyi bir robot qolu əlavə etmək kimidir. Çətin iş, mühəndislik möcüzəsi, amma praktikada bahalı və həcmli. Bu səbəbdən patentin ardınca seriyalı bir inqilab gəlmədi.

Spyker 60 HP: Üç İlkin Avtomobili

İndi səhnəyə əsl qəhrəmanımız çıxır: 1903 Spyker 60 HP. Hollandiyalı Spyker şirkəti 1880'də dəmirçi qardaşlar Jacobus və Hendrik-Jan Spijker tərəfindən qurulmuşdu. Jacobus, 1903 Paris-Madrid yarışı üçün çox xüsusi bir avtomobil sifariş etdi. (İşin maraqlı tərəfi: bəzi köhnə motor sporları yazarları bunun Gordon Bennett yarışı üçün edildiyini deyir; hansı yarış olduğu mübahisəlidir amma avtomobilin bir yarış üçün sifariş edildiyi aydındır.)

Avtomobilin beynində Belçikalı mühəndis Joseph Valentin Laviolette'nin imzası var idi. Laviolette altı silindrili ayrıca bir mühərrik hazırlamışdı və həmin mühərrikin gücünü həm ön, həm də arxa təkərlərə ötürən transmissiya quraşdırmışdı. Transmissiyadan önə uzanan kardan vali ön təkərlərə güc daşıyırdı. Bu gün dört çəkiliyə öyrəşmişik, amma 1903-cü ildə bunu təsəvvür etmək belə cəsarət işi idi.

Tək bir avtomobilin üç inqilabı

Spyker 60 HP-yə "üç ilkın avtomobili" deyilir və bu, haqlı bir ləqəbdir. Səbəbləri belə sıralaya bilərik:

• İlk benzinli dört çəkili: Kardan valisi ilə dörd təkərin hamısı güc alırdı.
• İlk altı silindrli mühərrik: 8,8 litrlik düz altılı bir dizayn; o dövr üçün silindr sayı rekordu.
• İlk dörd təkərli əyləc sistemi: Dörd təkərə əyləc, üstəgəl bir də transmissiya əyləci. Əyləcin dördə bölünməsini belə müqayisə ilə düşün: bir əli ilə dəstəq tutmayan biri, dörd əli ilə çox daha rahat saxlayır.

Maksimal sürəti isə 130 ilə 145 km/s arasında göstərilir. 1903-cü ildə bunu təsəvvür edə bilirsən? O dövrün yolları əksərən asfaltsız idi; tozlu, daşlı, palçıqlı. Yəni bir mənada Spyker bu günkü ralli avtomobillərinin ata yurdunda qaçırdı.

İki yarışlıq epik bir ömür

Əsl acı həqiqət burada başlayır. Avtomobil may 1903-cü ildəki Paris-Madrid yarışına yetişə bilmədi. Dekabr 1903-cü ildə Parisdə təqdim edildi, iki ay sonra isə Londondakı Crystal Palace-da sərgiləndi. Karyerası son dərəcə qısa oldu: yalnız iki dəfə yarışdı. 1904-cü ildə Blekpulda üçüncü, 1906-cı ildə Birminhemdə bir təpə yürüşü yarışını qazandı. Təpə yürüşü də dört çəkilini əslində çox yaxşı istifadə edirdi - palçıqlı, sürüşkən yollarda dörd təkərin güc alması həyat qurtarırdı. Bəzi avtomobil tarixçiləri 1906-cı ildəki o qələbəni və o dövr yollarının asfaltsız olmasını birləşdirəndə Spyker 60 HP-ni ehtimal ki, dünyanın ilk dört çəkili ralli avtomobili sayırlar. Yarış həyatı qısa idi, amma nəticələri unudulmazdı.

Bu gün həmin avtomobil Haaqadakı Louwman Muzeyində sərgilənir. Amma sərgiləndiyi hal belə biraz macəralıdır: 1920-ci illərin əvvəllərində bacarıqsız bir şəxs tərəfindən bərpa edilmiş, kuzovu dəyişdirilmişdi. Muzey onu 1993-cü ildə satın aldı və beş il çəkən restorasiya ilə avtomobili 1904-cü il Crystal Palace sərgilənmə halına qaytardı. Yəni gördüyün avtomobil üzərində 120 illik bir restorasiya hekayəsi daşıyır.

Spykerdən Jensenə: İtmiş 63 İl

Peki Spykerdən sonra nə oldu? Avtomobil tarixinin bir klassiki belə deyir: Hollandiyalı Jacobus Spijkerin ilk dört çəkili yarış avtomobilini yaratması ilə dört çəkilinin yol avtomobillərinə çevrilməsi arasında uzun bir sükut var. O sükutdan keçən illərdə dört çəkili tamamilə yoxa çıxmadı, amma əsasən hərbi və sənaye iş avtomobillərində yaşadı. İstehsalçılar yüksək xərcliyi doğrulamaq üçün avtomobilləri daha çox yük daşıyan "iş maşınları" halına gətirdilər. Yol avtomobili üçün lüks, traktor və hərbi avtomobil üçün zərurət kimi qəbul edilirdi.

Bunu belə düşünə bilərsən: avtomatik ötürmə ilk çıxanda da çox bahalı idi və illərlə yalnız lüks avtomobillərdə görülürdü. Fərq ondan ibarətdir ki, avtomatik ötürmə on il ərzində yayıldı; dörd çəkisli isə tam bir insan ömrü gözlədi. Niyə? Çünki dörd çəkisli sadəcə "əlavə bir ötürmə orqanı" deyil, avtomobilin tamamilə yenidən layihələndirilməsini tələb edən bir sistem idi. Onu yol avtomobilinə sığdırmaq üçün həm doğru bir mexaniki həll, həm də cəsarətli bir istehsalçı lazım idi. İkisi də 1966-cı ilə qədər bir yerə gəlmədi.

Jensen FF: 1966-cı İlın Avtomobil İnqilabı

İşte hər şeyin dəyişdiyi an. 1966-cı ildə kiçik bir ingilis kuzov firması Chrysler mühərrikli bir grand tourer-ə iki şey taxdı: daimi dörd çəkisli və anti-bloklaşdırıcı əyləclər, yəni ABS. Bu avtomobilin adı Jensen FF idi - FF, "Formula Ferguson"dan gəlir. Formula Ferguson sistemi, bu gün "full-time dörd çəkisli" dediyimiz şey idi; güc həmişə dört təkərə paylanırdı, paylanma nisbəti də ön/arxa arasında %37/%63 şəklində idi. Qısaca, arxaya ağırlık verərək sportiv bir xarakter təqdim edirdi.

Əyləc tərəfi də dartılma qədər iddialı idi: Ferguson dörd çəkislisi Dunlop Maxaret anti-bloklaşdırıcı əyləclərlə cütləşdirildi. ABS-ni bir anlığına düşün - avtomobilin bu gün sürüşmədən dayanmasını təmin edən o sistem. Jensen FF bunu seriya istehsalı bir yol avtomobilinə ilk dəfə daşıyan avtomobil oldu. Üstəlik bu, Audi Quattro-dan tam 14 il əvvəl baş verdi. Yəni Quattro-nun meydana çıxmasından onilliklər əvvəl, İngiltərənin West Bromwich şəhərindəki kiçik bir emalatxana gələcəyin avtomobilini istehsal edirdi.

Rəqəmlərlə Jensen FF

Jensen FF, "ilk quru olmayan", yəni asfalt üçün nəzərdə tutulan ilk seriya istehsalı dörd çəkisli avtomobil kimi tarixə düşdü. Başqa sözlə, dörd çəkisli ilk dəfə traktor və hərbi avtomobil rəfindən çıxıb asfalt avtomobili rəfinə daxil oldu. Nüfuzlu və uğurlu Audi-nin önündə olması da təsadüfi deyil; Riviera yox, grand tourer olan bir ingilisi öncü etmək, o dövrün avtomobil dünyası üçün tamamilə fərqli bir cəsarət nümunəsi idi.

Quattro-nun gizli dərsliyi

İşte sənə işin ən şirin hissəsi: deyilənə görə Audi mühəndisləri Quattro-nu inkişaf etdirərkən bir Jensen FF əldə edib onu sökərək araşdırmışlar. Bu iddianı birbaşa sübut edə biləcəyimiz rəsmi bir mənbə yoxdur, amma hekayə mühəndislik mədəniyyəti baxımından çox mənalıdır: illərin ardından gedən bir nəsil, əvvəlki ilki ciddiyyətlə qəbul edib əlinə alıb incələyirdi. Jensen FF-nin 1966-cı ildə təqdim etdiyi xüsusiyyətlərin, digər istehsalçıların onilliklərlə ələ keçirmək məcburiyyətində qaldığı şeylər olduğu dəqiqdir. İstehsal sayının isə yalnız 110 ətrafında olduğu deyilir - bu rəqəm aşağı etibarlılıqlı bir mənbədən gəlir və müstəqil şəkildə təsdiqlənə bilmir, ona görə də "təxminən" demək ən doğrusudur. Amma rəqəm kiçik olsa da, fikir nəhəng idi.

Tarixin İlkləri Həqiqətən "İlk"mi? Tərif Mübahisəsi

Avtonəqliyyat həvəskarlarının ən sevimli mübahisə mövzusu budur: "İlk" nə deməkdir? Burada kiçik bir fərq çəkmək lazımdır. Spyker neft/avtomobil dünyasının ilk benzinli dörd çəkili avtomobilidir; Diplock isə 1893-cü ildə buxarlı bir traction engine üçün dörd çəkili və dörd təkərli sükan patentini aldı. Yəni "patent birinciliyi" ilə "benzinli tətbiq birinciliyi" fərqli şəxslərdədir. Həmçinin bəzi avtomotiv forumlarında Mitsubishi-nin 1930-cu illərdəki iş avtomobillərini və ya Subaru ilə Audi-nin 1970-80-ci illərdəki modellərini "ilk dörd çəkili" adlandıranlar var; bunlar fərqli təriflərdən doğan iddialardır və bu yazının izah etdiyi kimi, yol istifadəsinə yönəlmiş seriya istehsalı dörd çəkili Jensen FF-yə qədər heç kim bunu həyata keçirə bilməmişdi. Bir də FF-nin ilk ili məsələsi var: əksər mənbələr 1966-cını göstərir, bəzi ümumi tarix yazıları 1965-ci istifadə edir - istehsalatın başlanğıcına baxılıb, yoxsa elanına baxılıb, bu dəyişir.

Bu günə Baxanda: Dörd Çəkiliyin Mirası

Bu gün bir showroom-a girib dörd çəkili bir SUV və ya AWD bir hatchback istədiyində heç kim sənə qəribə baxmır. Halbuki o seçimin arxasında 1893-cü ilə aid bir patent, 1903-cü ildə bir ingilis yarışı üçün sifariş edilən amma yetişə bilməyən bir holland avtomobili, iki yarışlıq epik bir karyera və altı onilliyi aşan bir gözləmə var. Bir texnologiyanın yaxşı olması yetmir; doğru zamanda, doğru qiymətlə, doğru ehtiyaca cavab verməsi də lazımdır. Dörd çəkili tam olaraq bunun ən gözəl nümunəsidir. Spyker 60 HP ideyanı sübut etdi, Jensen FF isə onu nəhayət real bir yol avtomobilinə çevirdi. Sənin yerində olsan bu 63 illik sükutu necə qiymətləndirərdin?

Mənbələr

• Spyker 60-hp Four-wheel Drive Racing Car
• Spyker 60 HP
• Spyker 60hp - Dutch automotive pioneers - Revs Automedia
• Jensen FF
• The 1966 Jensen FF Had All-Wheel Drive and Anti-Lock Brakes
• Fast Forerunner: The Jensen Interceptor and FF
• The History of All Wheel Drive
• The Complete History of 4-Wheel Drive Vehicles