Paris'ten Rouen'a Uzanan İlk Otomobil Yarışının Perde Arkası

Dünyanın ilk rekabetçi avtomobil yarışı, 22 iyul 1894-cü ildə Parisdən Ruana təşkil edilən 126 kilometrlik Concours des Voitures sans Chevaux, yəni "Atsız Arabalar Yarışı" idi. Amma işin gülməli tərəfi budur: birinci bitirən vasitə mükafat qazana bilmədi, çünki jury sürətdən çox təhlükəsizlik, istifadə asanlığı və iqtisadiyyata baxırdı. Yəni tarixin ilk avtomobil yarışı, əslində sürət yarısı da deyildi.

Hər Şey Bir Qəzetin Fikri ilə Başladı

Düşünün: Formula 1-in, Le Mans-in, hətta ən sevimli simulyasiya yarışlarınızın hamısı bir qəzetin reklam addımına əsaslanır. 1894-cü ildə Le Petit Journal qəzetinin redaktoru Pierre Giffard, həm qəzetinin adını yaymaq, həm də avtomobilə marağı canlandırmaq və Fransa mühərrik istehsalını inkişaf etdirmək üçün yarış təşkil etdi. Adına diqqətlə baxın: "Atsız Arabalar Yarışı". O dövrdə avtomobilin ən böyük rəqibi hələ də at qoşğulu araba olduğundan, adı belə bu rəqabətin ortasında dayanırdı.

Yarış 22 iyul səhəri saat 8-də Porte Maillot-dan start aldı. Marşrut Mantes-la-Jolie-də (nahar fasiləsi daxil olmaqla!) Vernon, Gaillon və Pont-de-l'Arche üzərindən Ruen-dəki Champ de Mars-a uzanırdı. Nahar fasiləsi verilən yarış, bugünkü pit stop strategiyalarından tamamilə fərqli bir dünya, elə deyilmi?

Seçmə mərhələ: 102 Qeydiyyat, 21 Keçən

Əsas tədbirə çıxmaq heç də asan deyildi. Ümumiyyətlə 102 nəfər onar frank iştirak haqqı ödədi, amma 78 iştirakçı 18 iyuldakı seçmə mərhələsinə heç gəlmədi. Onların arasında ən azı 25 "hadisə" texnologiya var idi: doqquz yerçekimi ilə işləyən vasitə, beş sıxılmış hava, üç "avtomatik", elektrik və qaz, ikisi hidravlik, birər dənə də maye, pedal, pərvanə və qol texnologiyası sınağı. Yerçekimi ilə işləyən araba fikri məncə çox şirindir - nərdivandan aşağı yuvarlanan bir şeyə "vasitə" demək üçün bir az cəsarət lazımdır.

Seçmə mərhələ 19-21 iyul arasında, Bois de Boulogne yaxınlığında başlayan səkkiz ədəd 50 kilometrlik tədbirlə keçirildi. Şərt aydın idi: marşrutu 3 saat ərzində tamamlamaq. Buna nail olan 21 vasitə əsas yarışa qatılmaq hüququ qazandı.

Başlanğıc xəttində iki rəqib düşərgə

Finala qalanlarda iki böyük texnologiya üz-üzə gəlirdi: buxar və benzin. Buxarlı vasitələr güclü idi, amma yanlarında bir ocaqçı, yəni qazanı isıdacaq bir köməkçi tələb edirdi - sanki yanınızda daimi od yandırmaqla vəzifəli bir dostunuz olduğunu düşünün. Benzilli vasitələr isə Panhard və Peugeot modellərində göründüyü kimi Daimler mühərrikləri ilə gəlirdi və tək nəfərlik, "tam avtomatik" idarəetmə təklif edirdi. Mükafat bölüşdürülməsində bu fərq, taleyi müəyyən edəcək dönüm nöqtəsi oldu.

Kim Qazandı? Tarixdəki Qəribə Nəticə

Yarışın ən sürətli adı, heç bir mübahisəyə yer qoymadan Jules-Albert de Dion oldu. De Dion-Bouton buxarlı traktoru Ruana 6 saat 48 dəqiqəyə, orta sürətlə 19 km/s sürətlə çatdı və ən yaxın izləyicisindən tam 3 dəqiqə 30 saniyə öndə bitirdi. O izləyici, Albert Lemaître-in istifadə etdiyi 3 at gücündə benzinli Peugeot idi. Sürət fotoşəkilində buxar qazanırdı.

Amka münsiflər başqa bir fotoşəkilə baxırdı. Əsas mükafat "ideala ən yaxın nəqliyyat vasitəsinə" veriləcəkdi və ideal nəqliyyat vasitəsinin tərifi açıq idi: təhlükəsiz, istifadəsi asan və səyahət boyu ucuz olacaq. Buxarlı vasitə yol boyu ateşçi istəyirdi; bu da onu "asan istifadə oluna bilən" şərtindən kənara çıxarırdı. Nəticə? 5.000 franklıq Prix du Petit Journal, Panhard et Levassor ilə Les fils de Peugeot frères arasında bərabər bölüşdürüldü. Yəni birinci bitirən vasitə əsas mükafata uyğun tapılmadı, qaliblər asan istifadə olunan benzinlilər oldu.

Mükafatlar 24 iyulda elan edildi və münsiflər heyətinin protokolu bu gün də gülümsədir: de Dion-un vasitəsi "at kimi çalışan, sürət və yüksəliş gücü verən maraqlı buxarlı traktor" kimi tərif edilərək 2. mükafata layiq görüldü. Traktorla başqa bir maşın çəkərək bitirdiyi iddiası da tarixə yazılmış detal-lardan biridir. Qaydaların 12,5 km/s sürət həddi qoyduğunu nəzərə alsaq, bu təşkilatın nə qədər "yarış" olması mübahisəsi öz-özünə açılır.

Yarışmıydı, Etibarlılıq Sınaqmıydı?

Etiraf etməliyəm ki, bu mənim ən sevimli mübahisəmdir. Tədbir bəzi avtomobil tarixçiləri tərəfindən "praktiki olaraq etibarlılıq sınağı" kimi təsvir olunur; sürət göstəriciləri rəsmən qeydə alınmamışdı. Kimisi hadisəyə "yarış olmayan yarış" deyir. Və bir mənada haqlidirlar: vasitələr təhlükə yaratmadan, asan istifadə olunmaqla və aşağı istismar xərci ilə qiymətləndirilirdi. Bu, F1 xal cədvəli deyil, demək olar keyfiyyət mükafatı münsiflər heyətidir.

Bundan əlavə, bitirmə sıralamasında da hər şey buz kimi aydın deyil. Bəzi mövqelərin (məsələn, 5-dən 8-ə qədər olan sıraların) və müddətlərin iki ayrı dövrün sənədləri arasında dəyişdiyi məlumdur. 21 iştirakçıdan 17-si bitirə bildi; dördü yol üzərində qaldı - biri sınmış diskdən, digərləri mühərrik nasazlığından. 126 km hətta o illərin maşınları üçün real bir davamlılıq imtahanı idi.

Grand Prix Ənənəsinin Toxumu Burada Atıldı

Rouen'de o gün alınan mera kimi görünen nəticələr sonrakı onilliklərin motor idmanına istiqamət verdi. Şəhərlərarası motor yarışçılığının öncüsü sayılan bu təşkilat birbaşa Qran Prı ənənəsinin yolunu açdı. Panhard, Peugeot və Daimler mühərrikli benzinli avtomobillərin öndə çıxması, avtomobilin gələcəyinin benzinli və şəxsi istifadəyə uyğun olacağı barədə böyük ölçüdə bir cavab idi. De Dion-un buxarı marşrutda ən sürətli idi, amma avtomobilin gələcəyini müəyyən edən sual belə idi: "Praktik və hər kəsin istifadə edə biləcəyi bir vasitəmidir?" Hələ də hamımızın ilk testi budur, məncə.

Bir təfərrüat daha var: Émile Roger Benz avtomobillərinin ilk xarici satış nümayəndəsi kimi iştirak etdi və 5-ci mükafatı qazandı. İlk yarışda belə markaların rəqabəti mühəndisliyin vitrinə çıxarılması kimi bir yan vəzifəni yerinə yetirirdi - bu gün motor idmanının ən böyük faydasının reklam gücü olduğunu düşünəndə, bu jüri klubunun qurucu qərarı idi.

Bu Günə Baxanda: 1894-ün Yaratdığı Miras

Yarışın yazıldığı kağız 130 ildən çox yaşındadır, amma izlədiyi məntiq dəyişmədi. Bu gün də motor idmanı mühəndislik ideyalarının ən amansız təsdiq laboratoriyasıdır. Fərq budur: o gün jüri "təhlükəsiz, ucuz və asan" deyə xal verirdi; bu gün elektrikli ötürmələr, aerodinamika və təhlükəsizlik sistemləri eyni suallara texnologiya ilə cavab verir. Etibarlılıq sürətlə yarışır - sanki heç nə dəyişməyib.

Yarışdan sonra nə oldu, deyəsə? Bir daha heç bir jüri "ocaqçısı var" deyə bir avtomobili mükafatlandırmadı; avtomobillər yanacaq kimi benzin üzrə qərar verdi və bir neçə onillik ərzində dünyanın yollarını doldurdular. O 126 kilometrlik marşrut motor idmanının ilk cümləsidir. Siz olsaydınız, ən sürətli avtomobili yoxsa ən istifadəliyini mükafatlandırardınız?

Mənbələr

• Paris–Rouen (motor race)
• The 1894 Paris-Rouen Trial, the very first competitive motor race
• First automobile race Paris – Rouen
• First-ever automobile race runs from Paris to Rouen
• The 1894 Paris-Rouen Race - Helck Family Archives
• Paris–Rouen, 1894: the race that decided what a car should be