فرمول ۱ چگونه متولد شد؟ از پس از جنگ تا قهرمانی جهان

فرمول یک، II. با گردآوری مسابقات گرند پری اروپا که پیش از جنگ جهانی دوم برگزار می‌شد، در قالبی واحد پس از جنگ متولد شد: FIA در سال 1946 قوانین مسابقات را استاندارد کرد، فرمول در سال 1947 لازم‌الاجرا شد و نخستین مسابقه قهرمانی جهان در تاریخ 13 مه 1950 در سیلورستون آغاز شد. اما این سری با این تاریخ کوتاه، چگونه به معتبرترین سازمان ورزش‌های موتوری جهان تبدیل شد؟ بیایید به ابتدای داستان برویم، چون این داستان واقعاً هیجان‌انگیز است!

پیش از جنگ: سنت گرند پری که زمینه‌ساز تولد فرمول یک شد

داستان فرمول یک نه از سال 1950، بلکه از خیلی دورتر آغاز می‌شود. مسابقات گرند پری که توسط باشگاه اتومبیل فرانسه برگزار می‌شد و نخستین آن در سال 1906 انجام گرفت، بنیان‌های مسابقات تک‌نفره را گذاشت. سپس به ترتیب قهرمانی جهانی سازندگان (1925–1927) و قهرمانی رانندگان اروپا (1931–1939) آمدند. یعنی وقتی جنگ شعله‌ور شد، اروپا سال‌ها بود مسابقات بزرگ برگزار می‌کرد؛ آنچه کم بود، یک قهرمانی جهانی واحد بود.

پس کلمه "فرمول" چه معنایی دارد؟ خیلی ساده است: مجموعه قوانینی که همه خودروهای شرکت‌کننده ملزم به رعایت آن هستند. درست مثل قوانین یک امتحان فکر کنید - همه در شرایط یکسان مسابقه دهند تا برنده واقعاً سریع‌ترین باشد. این منطق از قبل از جنگ وجود داشت، اما پیش از جنگ چندین سازمان گرند پری قهرمانی جدیدی را پیشنهاد دادند که جایگزین قهرمانی اروپا شود، و فرمول بین‌المللی جدیدی که برای خودروها آماده شده بود به دلیل جنگ رسمیت نیافت. در سال 1939 قهرمانی اروپا با آغاز جنگ پایان یافت و پیست‌ها سال‌ها ساکت ماندند.

1946–1950: نگارش فرمول و گام بزرگ FIA

جنگ تمام شد، گرد و غبار فرونشست و باشگاه‌های اتومبیل‌رانی بلافاصله دست به کار شدند. در سال 1946 فدراسیون بین‌المللی automobile (FIA) قوانین مسابقات را استاندارد کرد؛ فرمول مورد توافق رسماً در سال 1947 لازم‌الاجرا شد. نام "فرمول وان" نیز به همین تاریخ‌ها برمی‌گردد: دسته‌بندی‌ها از سال 1947 به بعد توسط کمیسیون ورزشی بین‌المللی FIA تعریف شدند. یعنی هیچ فرد واحدی فرمول یک را اختراع نکرد؛ ساختاری مشترک است که با روشن کردن قوانین توسط یک فدراسیون شکل گرفت.

سال‌های اول، سال‌های آماده و کامل نبودند. در سال 1946 پس از جنگ تنها در رده گرند پری چهار مسابقه برگزار شد. یک جزئیات جالب: نخستین گرند پری که طبق مقررات جدید برگزار شد، پیش از شروع رسمی فرمول، گرند پری تورین 1946 بود. قوانین در حال نوشته شدن بود، اما ماشین‌ها روی پیست بودند - نوعی بی‌نظمی که در تاریخ مهندسی به آن چندان عادت نداریم اما من بسیار دوستش دارم!

نقطه عطف اصلی در 1949 رسید: FIA اعلام کرد که مسابقات قهرمانی جهان فرمول یک در 1950 آغاز خواهد شد و در پایان فصل یک قهرمان جهان معرفی خواهد شد. سنت پراکنده گرندپری اروپا برای اولین بار زیر یک چتر واحد، به یک سری امتیازدار و قهرمانی تبدیل می‌شد.

۱۳ مه 1950: اولین مسابقه در سیلورستون چگونه برگزار شد؟

اولین مسابقه قهرمانی جهان که به تاریخ پیوست، گرندپری بریتانیا 1950 بود که در پیست سیلورستون انگلستان برگزار شد. این مسابقه همچنین با نام "Grand Prix of Europe" یعنی گرندپری اروپا نیز شناخته می‌شد - جزئیات زیبایی که نشان می‌دهد چقدر خاص تلقی می‌شد. پیست به عنوان یک مجموعه دائمی مسابقه 4.649 کیلومتر طول داشت و مسابقه 70 دور، یعنی در مجموع حدود 325.430 کیلومتر طول کشید. هوا آفتابی، معتدل و خشک بود؛ می‌توان گفت حتی هوا هم برای اولین مسابقه کمک کرد.

نینو فارینا، راننده آلفا رومئو که از پول پوزیشن شروع کرده بود، مسابقه را تسلط کامل در دست گرفت و برنده شد. آلفا رومئو سکو را به‌طور کامل تصاحب کرد: لوئیجی فاجیولی دوم و رگ پارنل سوم، هر دو رانندگان تیم ایتالیایی بودند. آخرین نفر از چهار نفر برتر نیز ایو ژیرو-کابانتوس بود. فقط تصور کنید: در اولین مسابقه قهرمانی جهان، یک تیم سه جایگاه نخست را جارو می‌کند. اگر امروز چنین نتیجه‌ای پیش بیاید، شبکه‌های اجتماعی روزها درباره‌اش حرف خواهند زد!

اولین قهرمان، جوزپه فارینا: فصل 1950 چگونه به پایان رسید؟

فارینا نه‌تنها اولین مسابقه، بلکه اولین دوره مسابقات قهرمانی جهان فرمول یک رانندگان در 1950 را نیز برد. او قهرمانی را در 3 سپتامبر 1950 با بردن گرندپری ایتالیا، آخرین دور فصل، در مونزا با آلفا رومئو 158 به دست آورد. در آن فصل سه پیروزی در مسابقات داشت. اما اینجا جزئیات جالبی وجود دارد: او قهرمانی را تنها با زحمت زیاد از هم‌تیمی خود خوان مانوئل فانجیو به دست آورد. پس اگرچه اولین قهرمان فارینا بود، داستان واقعاً ماندگار آن دوره به فانجیو تعلق خواهد داشت.

در فصل 1950، 24 تیم مسابقه دادند: در کنار نام‌هایی مانند آلفا رومئو و فراری، تیم‌هایی مانند Adams، Alta، Kurtis Kraft و ERA که امروز بیشتر مردم نامشان را نشنیده‌اند نیز روی گرید بودند. این جمعیت زیاد در اولین فصل، نشان می‌دهد که سنت مسابقه‌ای قبل از جنگ چقدر زنده بوده است. یک نکته کوچک در مورد اصطلاحات: برخی منابع سال 1950 را اولین فصل این سری می‌دانند، در حالی که برخی دیگر با شمردن فصل‌های بدون قهرمانی که FIA برگزار کرده بود، آن را فصل چهارم می‌نامند - تفاوت در نحوه شمردن سال‌های بدون قهرمانی است.

فانجیو و آسکاری: اولین ستاره‌های بزرگ قهرمانی

خوان مانوئل فانجیو ملقب به "El Maestro" که در اولین فصل یعنی 1950 اولین حضور خود را تجربه کرد، در سال‌های 1951، 1954، 1955، 1956 و 1957 قهرمان شد. پنج عنوان، به مدت 46 سال - تا زمانی که مایکل شوماخر در 2003 ششمین قهرمانی خود را به دست آورد - به‌عنوان رکورد بیشترین قهرمانی جهان توسط یک راننده پابرجا ماند. جالب‌تر از آن این است: فانجیو از ۵۲ مسابقه‌ای که در آن شرکت کرد، ۲۴ مورد را برد و این هنوز رکورد بالاترین درصد پیروزی در F1 بین رانندگان است. اگر به درصد تبدیل کنیم، درباره راننده‌ای صحبت می‌کنیم که تقریباً نیمی از مسابقاتش را برده است - در محیط رقابتی امروز، نسبتاری باورنکردنی.

در مقابل فانجیو، غول دیگری نیز وجود داشت: آلبرتو اسکاری. اسکاری که در تیم انزو فراری می‌رانده بود، در 1952 و 1953 دو عنوان متوالی به دست آورد و اولین راننده‌ای شد که در تاریخ F1 دو بار پیاپی قهرمان شد. همچنین به عنوان اولین راننده فراری که با فراری قهرمان شد، شناخته می‌شود. در 23 اوت 1953 در گرندپری سوئیس در برن، با نادیده گرفتن دستورات تیمی، پیشتاز فینیش 1-2-3 اسودریا فراری شد و عنوان قهرمانی‌اش را همین‌جا اعلام کرد. اسکاری همچنین ثابت کرد که یک تیم می‌تواند قهرمانی را بر پایه سلطه در طول فصل بنا کند؛ در 1951، در استارت‌ها 5–2، در پیروزی‌ها 3–2 و در امتیازها 31–25 نسبت به فانخیو برتری داشت.

این دوره یک قهرمان تراژیک نیز دارد: استیرلینگ ماس. با اینکه از بهترین رانندگان دهه‌های 1950 و 1960 به شمار می‌آمد، هرگز قهرمان نشد؛ بین 1955–1961 چهار بار دوم و سه بار سوم شد. با اینکه در سایه قهرمانان ماند، نامش در میان افسانه‌ها ذکر می‌شود.

ماشین‌ها و قوانین آن روز چقدر با F1 امروز متفاوت بودند؟

این بخش مورد علاقه من است، چون تفاوت واقعاً به طرز خنده‌داری زیاد است. در فرمول اولیه، خودروهای توربوشارژ یا سوپرشارژ سقف حجم موتور 1500 cc و خودروهای موتور تنفس طبیعی سقف 4500 cc داشتند. یعنی موتورهای غول‌پیکری با حجم بیشتر از حتی خودروهای کامپکت امروز در پیست بودند. امروز اما خودروها به موتورهای هیبریدی V6 دوتوربو با حجم 1.6 لیتر مجهزند و سقف دور موتور 15,000 دور در دقیقه است. قوانین هم البته تغییر کردند: سیستم امتیازدهی در 1950 به پنج نفر نخست امتیاز می‌داد و برنده 8 امتیاز می‌گرفت؛ به مرور امتیاز قهرمانی به 9 و سپس 10 افزایش یافت و از 2010 به 25 رسید. بین 1950 تا 1957، راننده‌هایی که خودرویشان را با راننده دیگری مشترک می‌کردند یا همان سریع‌ترین دور را ثبت می‌کردند، حتی سهم امتیازی برابر می‌گرفتند - با نگاه امروز جزئی دیوانه‌وار است.

قهرمانی از سال‌های نخست خود اجازه دستورات تیمی را می‌داد؛ این رویه اما تنها در 2002 ممنوع شد. نخستین جهش بزرگ تکامل فناورانه، معرفی خودرو موتور وسط بوگاتی بود؛ تا سال 1961 همه تیم‌ها به موتور میانی کوچیدند - نزدیک‌تر کردن موتور به راننده، استانداردی شد که امروز همه آن را می‌پذیرند. در روایت رسمی FIA، این مسابقات از تأسیس در سال 1950 رشد کرده و به اوج رقابت‌های تک‌نفره تبدیل شده است؛ خرید حقوق تجاری F1 توسط Liberty Media در سال 2017 به مبلغی حدود 8 میلیارد دلار نیز مقیاس قدرت تجاری این سری را نشان می‌دهد.

چرا شناختن خاستگاه F1 درک سری امروزی را آسان‌تر می‌کند؟

حالا بگذار از تو یک سؤال بپرسم: آیا تا به حال فکر کرده‌ای که چرا فرمت امروزی آخر هفته مسابقه، دیوانگی امتیازها و حتی استراتژی‌های قهرمانی تیم‌ها را با کتاب‌های قانونی این‌قدر مفصل اداره می‌کنیم؟ بخش بزرگی از پاسخ در همان سال‌های نخست نهفته است. مفهوم «فرمول»، یعنی ایده مجموعه قوانینی که همه ملزم به رعایت آن هستند، در سال‌های 1946 تا 1947 مطرح شد و نیای مقررات فنی امروزی است. سیستم امتیازدهی در 75 سال چهار بار تغییر کرد اما منطق اصلی آن دست‌نخورده باقی ماند: کسی که در طول فصل عملکردی مداوم و ثابت داشته باشد، قهرمان می‌شود.

از جارو کردن سیلورستون توسط آلفا رومئو در 1950 تا پنج عنوان فانخیو، قهرمانی‌های پیاپی آسکاری و فرار فانخیو از قهرمانی توسط ماس، این دهه نخست، هویت سری را شکل داد: دنیایی از فناوری، استراتژی، رانندگان افسانه‌ای و مسابقه‌هایی که هر کدام داستانی جداگانه دارند. سری‌ای که امروز میلیون‌ها نفر تماشا می‌کنند، در حقیقت نسخه رشدیافته رؤیای مشترک گروهی مهندس و راننده است که از خاکستر جنگ برخاستند. به نظر من دفعه بعد که مسابقه F1 تماشا می‌کنی، به این فکر کن - چون بخشی از داستانی هستی که از 1950 تا امروز رسیده است.

منابع

• Formula One
• 1950 British Grand Prix
• نتایج مسابقه گرندپری بریتانیا 1950
• تاریخچه گرندپری
• قهرمانی جهانی فرمول یک FIA
• چرا فرمول 1 نامیده می‌شود
• جوزپه فارینا چه کسی بود
• آلبرتو اسکاری - تالار مشاهیر رانندگان F1
• جوزپه فارینا
• خوان مانوئل فانخیو
• فهرست سیستم‌های امتیازدهی فرمول یک
• تکامل سیستم امتیازدهی F1
• تاریخ گرندپری - سال‌های مسابقه پس از جنگ
• گرندپری بریتانیا 1950: نخستین مسابقه قهرمانی جهان
• فصل 1950 فرمول 1
• فصل 1950 فرمول 1
• هر آنچه باید درباره فرمول 1 بدانید
• فرمول 1: چگونه به یک ورزش جهانی تبدیل شد؟
• F1 یعنی چه؟ معنی نام فرمول 1
• تیم‌ها و رانندگان F1 در 1950